Van het sprookje over het dwergenpaartje Piggelmee bestond in 1808 al een zeldzaam slappe variant

In dit artikel:

In 1920 bracht de Rotterdamse Van Nelle‑fabriek een plaatjesboekje uit rond het figuurtje Piggelmee: een door medewerker L.C. Steenhuizen (pseudoniem Leopold) in rijm gezet sprookje met losse prentjes die je bij het drinken van Van Nelle‑koffie kon sparen. Het verhaaltje draait om een dwergenpaartje dat een tovervis vangt die wensen vervult; de vrouw verlangt steeds meer en verliest daardoor uiteindelijk weer alles — behalve hun Van Nelle‑koffie. Het album functioneerde dus als eenvoudige, maar doeltreffende merchandising, iets minder sierlijk dan de Verkadealbums maar populair bij kinderen.

Cultureel en literair blijkt Piggelmee sterk verwant aan het oude volksverhaal dat bij de Grimms bekendstaat als “De visser en zijn vrouw” (ATU 555): ook daar vervult een vis wensen van een hebzuchtige vrouw totdat de betovering verbroken wordt. Het motief van overdreven verlangens die worden bestraft is zo universeel dat er door de eeuwen heen talloze varianten circuleerden; de Duitse onderzoeker Johannes Bolte noteerde er al honderden in 1913. In Vlaanderen circuleerden soortgelijke namen als Timpelteen, Tintelteen, Ticktocktee en andere vormen.

Al vroeg trokken verzamelaars als Jacob en Wilhelm Grimm deze verhalen aan. Rond 1808 kozen zij onder meer een variant van schilder Philipp Otto Runge — opgetekend in Voorpommers dialect — die zij aantrekkelijk vonden omdat hij leek voort te komen uit het volk. In werkelijkheid hadden Runge en andere middenklassers de ruwe mondelinge versies vaak “opgepoetst”: naargelang de Grimms’ visie werden vieze of seksuele details verwijderd en werden sprookjes gezuiverd voor de huiskamer. Recent werk, zoals het boekje Trilbil en Duivelsdrek (2022), toont hoe schurend en grof veel oorspronkelijke Groningse sprookjes konden zijn.

In Runges versie heten de hoofdpersonen Timpe Te en Ilsebill; zij leven onder een pispot, vangen een bot (soms een snoek) die praat en hun wensen vervult totdat ze terug in armoede belanden. Taalkundige en volksverhalenkenmerken leidden tot discussies: zo is “Timpe Te” waarschijnlijk een misinterpretatie van het verkleinwoord “Timpetje”, en sommige regels in de mondelinge overlevering zijn moeilijk precies te ordenen — een onderwerp waarop kenners recent op platforms als Wikipedia debatteerden.

Kortom: het Piggelmee‑album van Van Nelle is een bedrijfscultuurfenomeen dat aansloot op een zeer oud, wijdverspreid sprookjesmotief: de wensvis die hebzucht blootlegt. De moderne, kuisgemaakte versies verbergen vaak rauwere, regionale wortels die pas bij nadere bestudering zichtbaar worden.