Van het heldendom van de 'Soldaat van Oranje' blijft in dit boek weinig over
In dit artikel:
Erik Hazelhoff Roelfzema — algemeen bekend als de ‘Soldaat van Oranje’ dankzij zijn memoires en de daarop gebaseerde film en musical — krijgt in De Soldaat van Oranje ontmaskerd van Petra Alkema een radicaal andere blik op zijn reputatie. Alkema, oud-rechercheur en privé-detective die zichzelf als forensisch onderzoeker presenteert, heeft jaren archiefwerk en getuigenverklaringen bestudeerd om het levensverhaal van Hazelhoff Roelfzema te reconstrueren en te nuanceren. Haar conclusie: veel heroïek berust op overdrijving, geleende ideeën en politieke interventies, en er zijn twijfelachtige hoofdstukken in zijn naoorlogse carrière.
Alkema begint met het bekende tafereel rond 26 november 1940, toen hoogleraar Rudolph Cleveringa in Leiden protesteerde tegen het ontslag van Joodse collega’s. In Hazelhoff Roelfzema’s eigen weergaven staat hij op een balkon, sherry in de hand, en zingt twee coupletten van het Wilhelmus — scène die symbool is geworden voor zijn morele moed. Alkema plaatst vraagtekens bij de echtheid en datum van die anekdote en wijst op archiefmateriaal dat laat zien dat andere studenten en activisten eerder vergelijkbare actieve verzetsdaden deden. Ze toont met name aan dat het beroemde ‘Leids manifest’, lange tijd beschouwd als zijn belangrijkse verzetsdaad, wel eens beïnvloed of voorgelopen kon zijn door een pamflet van de economiestudent Rudolf van Weel dat openlijk tegen antisemitisme en fascisme ageerde.
Ook de periode van zijn gevangenschap in het ‘Oranjehotel’ van Scheveningen wordt volgens Alkema in de loop der jaren genuanceerd en soms opgeblazen in Hazelhoff Roelfzema’s eigen versies: waar hij later sprak van weken of een maand, duiden bronnen en getuigenissen op een veel kortere detentie van mogelijk maar enkele dagen. Na zijn vertrek uit Nederland via Zwitserland vestigde Hazelhoff Roelfzema zich in Londen, waar hij betrokken raakte bij plannen voor de zogenoemde Contact Holland-operaties: snelle boten die spionnen en zendapparatuur op het strand van Scheveningen moesten afleveren. Deze acties vormen een groot deel van zijn roem, maar Alkema betoogt dat het oorspronkelijke idee van een andere Engelandvaarder, Bob van der Stok, komt en dat Hazelhoff Roelfzema daarvoor erkenning ontvreemd zou hebben. Daarnaast schetst ze een kring rond koningin Wilhelmina die bestuurlijke lijnen omzeilde, Hazelhoff zijn onderscheidingen bezorgde ondanks negatieve adviezen, en invloed uitoefende op besluitvorming rondom Contact Holland — een onderneming die volgens Alkema grotendeels mislukte en ernstige gevolgen had, zoals de mislukte evacuatiepoging voor Wiardi Beckman.
De reconstructie reikt verder dan de oorlogsjaren. Alkema beschrijft betrokkenheid van Hazelhoff Roelfzema bij een in 1947 gesmoorde poging tot een conservatieve staatsgreep tegen het kabinet-Beel I, waarvan delen wilden terugdraaien op erkenning van Indonesië en waar zelfs moordplannen op PvdA-leider Koos Vorrink deel van waren. Ook wijst zij op contacten met CIA-activiteiten, mogelijke wapensmokkel ten behoeve van de Republiek Zuid-Molukken en zijn commerciële en propagandistische rol bij Intertel in de jaren zestig.
Tegenover de onthullende vondsten plaatst Alkema ook wartime-geruchten die destijds nooit tot harde bewijzen leidden: zo sprak Engelandvaarder Jan Kist al in 1942 over verdenkingen dat Hazelhoff Roelfzema naar Engeland was gevlucht met medeweten van de Duitsers — aantijgingen die in de chaotische oorlogsomstandigheden moeilijk te verifiëren zijn. Alkema levert veel bronnenmateriaal en eerdere research aan, maar de recensent merkt dat haar boek minder een evenwichtige biografie is dan een aanklacht; lange zijsprongetjes (onder meer over het Englandspiel) en een verwijtende toon ondermijnen soms de focus. Desondanks biedt het werk nieuw en waardevol bronmateriaal voor wie de persoon Hazelhoff Roelfzema kritisch wil bestuderen.
Praktisch advies uit de bespreking: lezers die specifiek geïnteresseerd zijn in Hazelhoff Roelfzema en zijn mythevorming vinden in Alkema’s boek veel feitelijk materiaal en controverse; wie op zoek is naar een breed, goed geschreven overzicht van de Tweede Wereldoorlog doet er beter aan andere, meer gebalanceerde titels te kiezen. In historisch perspectief past deze herwaardering in een bredere trend van kritische reconstructies van naoorlogse heldenbeelden, waarbij persoonlijke marketing, politieke netwerken en onduidelijke bronnen opnieuw worden gewogen tegen concrete documentatie.