Van Hazes en Rembrandt tot een eerbetoon aan Eberhard van der Laan: 1700 kunstwerken in de Amsterdamse openbare ruimte in kaart gebracht

In dit artikel:

In Amsterdam is de openbare ruimte rijk aan kunst: naar schatting zo'n 1.700 werken telt wat de stad zelf en de auteurs van het boek U bent hier de ‘Collectie Amsterdam’ noemen. Het boek, onder redactie van Parool‑medewerker Edo Dijksterhuis, brengt geschiedenis, actuele praktijken en toekomstvragen rond die collectie samen: wie bestelt kunst, hoe wordt onderhoud geregeld, welke rol speelt participatie, en hoe verhoudt ‘illegale’ straatkunst zich tot officiële kunst?

Komende maand start in Het Parool opnieuw de zomerrubriek Blikvangers — de tiende editie — waarin zes weken lang dagelijks een Amsterdams buitenkunstwerk wordt besproken. De populariteit van die rubriek illustreert dat er geen gebrek is aan objecten om over te schrijven, hoewel tellen lastig blijft: hoort graffiti erbij of alleen officiële beelden? De samenstellers sluiten zich aan bij de gemeentelijke telling van 1.700 werken, maar benadrukken dat sommige graffiti‑interventies alsnog geadopteerd zijn; een tag uit 1978 van Dr. Rat werd bijvoorbeeld officieel gerestaureerd en opgenomen in de collectie.

Historisch gezien is kunst in de openbare ruimte relatief jong in Amsterdam. Het oudste nog bestaande standbeeld is dat van Rembrandt (1852), betaald door burgers en uiteindelijk uitgevoerd in gietijzer om kosten te besparen. Vanaf circa 1900 nam de gemeente meer initiatief; tot de Tweede Wereldoorlog kwamen er zeker 352 beelden bij, met plekken als Plan Zuid waar beeld en architectuur samenhang vertoonden. Direct na de oorlog ontstond een golf van herdenkingsmonumenten: in november 1945 waren er in de stad honderden comités actief, waarna op nationaal niveau zelfs een monumentenstop werd ingesteld.

Een kenmerk van Amsterdamse beeldcultuur is haar egalitaire inslag: minder koningshuizen en machthebbers op sokkels, vaker volkshelden en lokale figuren. Voorbeelden zijn de beelden bij het Johnny Jordaanplein en het standbeeld van volkszanger André Hazes op de Albert Cuyp. Ook minder zichtbare helden krijgen een plek; in Zuidoost staat een beeld van maatschappelijk werker Hilly Axwijk. Tegelijk levert dit spanningen op: een verzoek voor een standbeeld van oud‑burgemeester Eberhard van der Laan uit 2017 werd afgewezen wegens gebrek aan draagvlak, al verschenen er wel straatkunstvarianten en kleine beeldjes van hem op onverwachte locaties, onder meer van Streetart Frankey en Kamp Seedorf.

U bent hier biedt een brede, toegankelijk geschreven inventaris en reflectie op Amsterdamse buitenkunst — van monumenten en gevelkunst tot muurschilderingen en de veranderende status van graffiti — en werkt daarmee als achtergrond bij rubrieken als Blikvangers. Edo Dijksterhuis (red.): U bent hier — Kunst in de openbare ruimte van Amsterdam, Waanders, 271 blz., €29,95.