Van dode heide tot verdwenen plas: gevolgen extreme droogte overal in het Leersumse Veld te zien

In dit artikel:

De aanhoudende extreme droogte richt grote schade aan in natuurgebieden op de Utrechtse Heuvelrug. In het Leersumse Veld is een van de drie vennen volledig opgedroogd. Het veenmos op de bodem is afgestorven en zal zich volgens boswachter Sabrina Veltman van Staatsbosbeheer maar langzaam herstellen. Ook een tweede ven bevat nog slechts ongeveer een derde van de normale hoeveelheid water.

De droogte bedreigt vooral amfibieën, libellen en andere insecten. Libellenlarven leven ongeveer drie jaar onder water; als poelen droogvallen, sterven ze voordat ze volwassen worden. Daardoor kunnen bijzondere soorten, zoals de oostelijke witsnuitlibel, lokaal sterk achteruitgaan of verdwijnen. Kikkers zijn naar een groter ven getrokken, waar hun grote aantallen de druk op insectenlarven verder verhogen. Tankwagens inzetten om de vennen te vullen is volgens Veltman geen oplossing: het zure water heeft een pH van ongeveer 4 en kraanwater zou de waterkwaliteit verstoren. Bovendien is het praktisch onhaalbaar om zo’n grote plas bij te vullen.

Ook de heide heeft zwaar te lijden. Veel struiken zijn bruin en verbrand en zullen naar verwachting niet meer uitlopen, waardoor open plekken ontstaan. Bloeiende heide levert door de droogte bovendien nauwelijks nectar, zodat insecten voedsel tekortkomen. In het bos vertonen bomen eveneens stressverschijnselen: bladeren verkleuren vroegtijdig, vruchten verschrompelen en naaldbomen laten hun dennenappels eerder vallen om water en energie te sparen. Sommige bomen zijn al vrijwel dood. Die schade is niet altijd door de huidige droogte veroorzaakt; een deel van het gebied stond in 2024 juist maandenlang onder water. Volgens Veltman illustreren beide situaties hoe natuur steeds vaker met weersextremen te maken krijgt.

Bij kasteel Broekhuizen moesten beheerders vissen uit bijna drooggevallen watergangen redden. Ongeveer vijftig grote brasems en drie snoeken werden elders uitgezet om massale vissterfte te voorkomen. De historische spiegelvijver staat grotendeels droog. Vooral beuken op het landgoed zijn kwetsbaar, omdat ze oppervlakkig wortelen en moeilijk grondwater bereiken. Hun bladeren krullen op en hun dunne bast kan door hitte en zon verbranden. Omdat verzwakte takken onverwacht kunnen afbreken – zogenoemde zomerbreuk – zijn langs bestaande beukenlanen de komende jaren ingrepen nodig. Nieuwe aanplant bestaat vaker uit soorten als haagbeuk en eik, die beter tegen het veranderende klimaat kunnen.

Volgens amfibieënexpert Raymond Creemers van RAVON is de droogte voor veel amfibieën vrijwel desastreus. Soorten die vroeg in het jaar voortplanten, zoals de gewone pad en bruine kikker, hebben het soms nog gered, maar de groene kikker, rugstreeppad en salamanders behoren tot de zwaarst getroffen dieren. Sinds 2018 is dit al het derde extreem droge jaar, terwijl normale weersomstandigheden steeds zeldzamer worden. Ook adders, levendbarende hagedissen en ringslangen hebben problemen. Droogvallende beken bedreigen bovendien zeldzame vissen, zoals de beekprik en beekdonderpad. Creemers pleit daarom voor beter waterbeheer: water moet langer in het landschap worden vastgehouden via moerassen, meanderende beken en andere natuurlijke buffers, in plaats van snel naar zee te worden afgevoerd.

Vlinderexpert Kars Veling van De Vlinderstichting waarschuwt dat rupsen niet kunnen overleven op verdroogde bladeren. Daardoor ontstaat volgend jaar een kleinere nieuwe generatie vlinders. De kleine vos heeft al meerdere klappen gehad en het zeldzame gentiaanblauwtje dreigt door de combinatie van stikstof en droogte verder te verdwijnen. Ook de kleine heivlinder, die nog maar op één Nederlandse plek voorkomt, loopt risico omdat bloeiende heide ontbreekt. Venglazenmakers, zwarte heidelibellen en andere soorten van vennen kunnen zich niet voortplanten in drooggevallen of te warm, zuurstofarm water. De gevolgen van de droogte zijn daardoor niet alleen nu zichtbaar, maar kunnen ook de populaties van veel soorten in de komende jaren verkleinen.