Valse beschuldiging, rinkelende kassa: de internationale zegetocht van 'Het verraad van Anne Frank'
In dit artikel:
In 2022 presenteerde een commercieel en mediageoriënteerd coldcaseteam onder leiding van producenten Thijs Bayens en Pieter van Twisk, met oud‑FBI‑agent Vince Pankoke en schrijfster Rosemary Sullivan, het boek en de documentaire Het verraad van Anne Frank. Zij stelden met “85 procent zekerheid” vast dat de Joodse notaris Arnold van den Bergh de verrader van het Achterhuis zou zijn geweest. De onthulling kreeg wereldwijd aandacht toen 60 Minutes in januari 2022 de primeur had; Nederlandse kranten volgden de dag erop.
Direct nadat het verhaal naar buiten kwam brak er schootsveld aan kritiek los. Nederlandse historici, onderzoekers van het NIOD en de Anne Frank Stichting noemden de bevindingen onhoudbaar. Factchecker Natasha Gerson ontdekte ernstige fouten: veel minder bronnen dan beweerd, gebrekkige vertalingen en op cruciale plekken gemanipuleerde citaten — naar eigen zeggen ongeveer tien keer — waardoor de beschuldiging tegen Van den Bergh kon worden geconstrueerd. Het wetenschappelijke rapport over de zaak beschrijft de methode als een patroon van onbewezen aannames die elkaar versterkten, een “wankel kaartenhuis”. Onderzoekers wijzen ook op een antisemitische ondertoon: Van den Bergh werd zonder harde bewijzen neergezet als sluwe Joodse verrader die zichzelf zou hebben beschermd, een beeld dat historische stereotypen voedt.
Achter het project zat een stevige commerciële drive. Rechten werden al in 2018 op de London Book Fair hoog opgeveild: volgens bronnen betaalde Ambo|Anthos in Nederland circa 150.000 euro, en wereldwijd zouden de rechten voor 400–500 duizend euro aan HarperCollins zijn verkocht. De gemeente Amsterdam subsidieerde het onderzoek met ongeveer 100.000 euro en er was crowdfunding. Na de kritiek trok Ambo|Anthos het boek in Nederland terug, maar internationaal bleef het boek verkrijgbaar en succesvol: het haalde de New York Times-bestsellerlijst, won prijzen (onder meer voor auteur Sullivan in Canada) en boekte goede verkoopcijfers in onder andere Brazilië en Polen. De 60 Minutes‑aflevering staat nog online en is miljoenen keren bekeken; 60 Minutes gaf geen rectificatie.
Voor betrokkenen had de affaire persoonlijke en financiële gevolgen. Mirjam de Gorter, kleindochter van Van den Bergh, deed onwetend mee aan opnames en werd geconfronteerd met een beschuldiging aan het adres van haar grootvader. Nabestaanden kregen geen excuses en niemand kreeg terugbetaald wat uitgevers en producenten hadden geïncasseerd. Juridische stappen bleven uit: rechtszaken in de Verenigde Staten zijn lastig vanwege vrijheid van meningsuiting, waardoor uitgevers en producenten grotendeels buiten bereik bleven. Proditione Media B.V. bestaat nog en had eind 2023 nog een kleinere boekhouding; HarperCollins gaf geen verkoopcijfers vrij.
In Nederland wordt geprobeerd de schade te herstellen: de gemeente Amsterdam maakt 140.000 euro vrij voor nieuw onderzoek naar Van den Berghs leven om een ander, beter onderbouwd narratief te bieden. Onderzoekers en betrokkenen wijzen erop dat die fundamentele reputatieschade en het bevestigen van antisemitische clichés moeilijk te herstellen zijn. Terwijl kritische wetenschappers de methoden van het coldcaseteam als onzorgvuldig en commercieel gedreven bestempelen, staan hoofdonderzoekers als Pieter van Twisk nog steeds achter hun werk en blijven sommige buitenlandse organisaties de theorie behandelen alsof het mysterie is opgelost.
De zaak illustreert zowel de risico’s van sensationele geschiedschrijving als de ethische valkuilen wanneer commerciële belangen en gebrek aan degelijk bronnenonderzoek samenkomen bij gevoelig historisch materiaal rond de Holocaust.