Unieke filmbeelden van Van Swinden Theater tonen het Amsterdam-Oost van de jaren dertig
In dit artikel:
Herontdekte en gerestaureerde filmrollen uit het privéarchief van violist Sam Swaap geven een zeldzaam kijkje in de sloop en heropbouw van het Van Swinden Theater in Amsterdam-Oost tussen 1935 en 1936. Muziekhistoricus Philomeen Lelieveldt stuitte op de vier gedigitaliseerde rollen tijdens onderzoek naar het oorlogsverleden van musici; samen vormen ze meer dan een uur aan platen die nu ook op YouTube te zien zijn.
De beelden functioneerden als bouwdocumentatie en tonen handwerk in optima forma: arbeiders slopen muren met de hand, wapenen beton en zetten houten constructies op—het stadsbeeld letterlijk plank voor plank opgebouwd. Tegelijkertijd leggen de opnames het dagelijks leven in de Dapperbuurt vast: trams met sigarettenreclames, nieuwsgierige buurtbewoners langs de bouwplaats, rokende bouwvakkers en opvallende lokale figuren, zoals een man met wandelstok en een papegaai.
Het Van Swinden Theater opende op 26 maart 1936 als buurtbioscoop met bijna vijfhonderd plaatsen. De familie Swaap was nauw betrokken; Sam fungeerde als financieel adviseur en zijn broers Aron en Wolf werkten in het theater—waarschijnlijk was Wolf de cameraman. De filmbeelden krijgen extra lading door de latere geschiedenis: onder de Duitse bezetting verloor het theater in 1941 zijn exploitatievergunning en sloten de deuren. Vader David overleed in 1942, Aron en Wolf werden gedeporteerd en vermoord. Sam Swaap overleefde deportaties naar Westerbork en Theresienstadt, keerde na de oorlog terug en heropende het theater in 1948; door dalende bezoekersaantallen sloot het definitief in 1965. Het pand huisvest tegenwoordig een filiaal van Zeeman.
Hoe de filmrollen de oorlog overleefden is onduidelijk—Lelieveldt vermoedt dat iemand ze voor Swaap bewaarde tijdens zijn gevangenschap. De vondst is belangrijk omdat de beelden zowel bouwkundig detail als alledaagse straattaferelen vastleggen en zo nieuwe, visuele inzichten bieden in het interbellum en de ingrijpende veranderingen die zouden volgen.