„Uitsluiten AfD werkt averechts"

In dit artikel:

De AfD heeft bij recente deelstaatverkiezingen in Duitsland historische resultaten geboekt. In Saksen-Anhalt behaalde de partij 43,8 procent van de stemmen en twee weken later werd zij in Mecklenburg-Voor-Pommeren met 38,2 procent opnieuw de grootste. In Berlijn eindigde de AfD als derde, met ruim zeven procentpunt winst. Ook in de West-Duitse deelstaten Rijnland-Palts en Baden-Württemberg groeide de partij sterk, al bleef zij daar op de derde plaats.

Volgens politicoloog en emeritus hoogleraar Jürgen Falter komt de steun in Oost-Duitsland voort uit een blijvend gevoel van economische en politieke achterstelling, 36 jaar na de val van de Muur. Veel inwoners voelen zich tweederangsburgers en hebben een zwakkere band met gevestigde partijen als CDU en SPD dan West-Duitsers. Doordat steeds meer mensen in hun omgeving AfD stemmen, wordt de partij bovendien maatschappelijk normaler. Onvrede over concreet beleid, vooral migratie, speelt inmiddels in het hele land een belangrijke rol.

De andere partijen houden vast aan de zogenoemde Brandmauer: een afspraak om niet met de AfD te regeren. In Berlijn en Mecklenburg-Voor-Pommeren zijn meerderheden zonder de AfD mogelijk. In Saksen-Anhalt is de situatie ingewikkelder. Daar zou alleen een zeer brede coalitie van CDU, SPD, Groenen, Die Linke en BSW een meerderheid hebben. Falter acht zo’n samenwerking weinig realistisch, onder meer vanwege de grote ideologische verschillen en de mogelijke voorkeur van BSW voor samenwerking met de AfD. Een AfD-geleide minderheidsregering is volgens hem wel denkbaar, waarbij per voorstel steun bij andere partijen moet worden gezocht.

Falter betwijfelt of de Brandmauer effectief is. Zij heeft de groei van de AfD niet gestopt en kan kiezers juist het gevoel geven dat zij worden uitgesloten of als antidemocratisch worden weggezet. Ook een partijverbod ziet hij niet als waarschijnlijke of verstandige oplossing. De juridische drempel daarvoor is zeer hoog, omdat de AfD niet alleen antigrondwettelijke standpunten zou moeten hebben, maar die ook actief en strijdlustig moeten uitvoeren. Een mislukte verbodsprocedure zou de partij bovendien onbedoeld een democratisch keurmerk kunnen geven. Belangrijker is volgens Falter dat gevestigde partijen inhoudelijke voorstellen van de AfD afzonderlijk beoordelen en met duidelijke rode lijnen werken in plaats van alles af te wijzen.

De AfD beschikt inmiddels over meer bestuurlijke ervaring en zou in theorie een regering kunnen leiden. Haar speelruimte zou echter beperkt zijn: sommige plannen, zoals een strenger migratiebeleid, kunnen botsen met EU- of bondsrecht. De federale overheid kan deelstaatwetten die daarmee strijdig zijn blokkeren. Ook zonder regeringsdeelname kan de partij veel invloed krijgen. Met meer dan een derde van de zetels in Saksen-Anhalt heeft zij een blokkerende minderheid bij onder meer grondwetswijzigingen en benoemingen van deelstaatrechters.

Een landelijke machtsverschuiving is volgens Falter nog niet aan de orde, omdat AfD-regeringen in meerdere deelstaten nodig zouden zijn om via de Bondsraad federale wetgeving structureel te blokkeren. Wel verkeert de CDU in een lastige positie: zij verloor fors en verdween in Mecklenburg-Voor-Pommeren zelfs uit het deelstaatparlement. Bondskanselier Friedrich Merz blijft vooralsnog aan, maar bereikt volgens Falter veel kiezers onvoldoende door een gebrek aan emotionele uitstraling. Als de CDU geen uitweg vindt uit de spanning tussen haar politieke strategie en haar eigen koers, kan de AfD verder groeien.