Uitgevers maken melkkoe van 'gratis' toegang tot wetenschap
In dit artikel:
Commerciële uitgevers verdienen zich rijk aan het open-access‑model voor wetenschappelijke publicaties, waardoor publiek gefinancierd onderzoeksgeld steeds vaker bij aandeelhouders terechtkomt. Grote spelers als RELX Group (eigenaar van Elsevier) en Springer Nature boeken winstmarges die vergelijkbaar zijn met techbedrijven: respectievelijk rond 35% en 29% in de eerste helft van 2025. Een belangrijk deel van die groei komt volgens uitgevers juist voort uit ‘full open access’-artikelen, waarvoor lezers gratis toegang krijgen maar auteurs of hun instellingen vaak hoge verwerkingskosten (APC’s) moeten betalen.
Die kosten lopen snel op en leggen een druk op onderzoeksbudgetten. Voorbeelden en cijfers: Yale‑onderzoeker Dan Weinberger publiceerde recent met zijn groep bij Springer Nature en zag een factuur van bijna 7.000 dollar, waarna hij publiekelijk kritiek uitte en besloot niet langer in aan Springer gerelateerde tijdschriften te publiceren. Onderzoek van onder meer de Universitätsbibliothek Bielefeld schatte in 2024 gemiddelde APC’s op circa €2.500, met uitschieters tot €12.500 bij tijdschriften van Springer Nature. Tussen 2019 en 2023 ontvingen uitgevers naar schatting meer dan 8 miljard dollar aan open-access‑tarieven, een verdrievoudiging ten opzichte van 2019.
De stijgende kosten zorgen voor verzet binnen de wetenschap. Redactieteams stappen massaal op en starten eigen, onafhankelijke tijdschriften: Retraction Watch telde tot dusver ongeveer 50 zulke vertrekken. Een bekend voorbeeld is het ontslag van het voltallige redactieteam van Journal of Informetrics (Elsevier), waarvan Stefanie Haustein en collega’s later een nieuw open platform oprichtten met open gegevens en transparante peerreview, om zo hoge tarieven en commerciële beperkingen te omzeilen.
Nationaal onderhandelen universiteiten en bibliotheken met uitgevers over lees- en publicatierechten; in sommige landen leidde dat tot blokkades: Swissuniversities riep onderzoekers op voorlopig niet in Springer‑Nature‑tijdschriften te publiceren nadat onderhandelingen stukliepen. In Nederland dekt nationale deals vaak de kosten voor personeel en studenten, maar experts waarschuwen dat die afhankelijkheid van commerciële partijen de onderhandelingspositie verzwakt. NWO heeft weliswaar een potje van €15.000 per subsidieaanvraag voor extra kosten, maar dat is snel op als meerdere artikelen hoge APC’s vereisen.
Als alternatief pleiten wetenschappers als Ludo Waltman voor een ander publicatiesysteem: eerst publiceren via preprint‑platforms en vervolgens open, post‑publication peerreview organiseren. Dat model bleek tijdens de coronapandemie en in delen van de biologie effectief voor snelle kennisdeling. Succes vereist echter steun van financiers, een verschuiving in universitaire beoordelingscriteria en grootschalige adoptie door onderzoekers.
Kortom: het ideaal van vrije toegang tot kennis botst nu met een nieuw verdienmodel dat vooral commercieel profiteert, waardoor onderzoekers, instellingen en financiers zoeken naar duurzamere, minder afhankelijkheidsgevoelige manieren om wetenschap te publiceren.