Twee schepen gezonken in 2 dagen: "Situatie op Zwarte Zee is ernstig"

In dit artikel:

Op 5 en 6 oktober zonken voor de kusten van Roemenië en Bulgarije twee Turkse vrachtschepen na vermoedelijke Russische droneaanvallen. Het eerste schip was met graan onderweg van de Oekraïense haven Izmail naar Italië. Twee bemanningsleden kwamen om, elf anderen werden gered. Van het tweede schip is de bemanning nog vermist; een ander vaartuig raakte beschadigd. Oekraïne beschuldigt Rusland van de aanvallen.

De incidenten passen in een bredere escalatie op de Zwarte Zee. Sinds juli vallen Rusland en Oekraïne vaker commerciële schepen aan. Rusland zegt dat sommige vaartuigen militair materieel voor Oekraïne vervoeren, maar in de praktijk worden ook internationaal geregistreerde schepen met graan en andere goederen getroffen. Oekraïne richt zich op Russische olietankers uit de zogenoemde schaduwvloot, maar valt ook schepen aan die Russische havens aandoen. Bij de aanvallen zijn de voorbije zomer meerdere internationale zeelui omgekomen.

Volgens kapitein-ter-zee en docent zeerecht Ilja Van Hespen zijn aanvallen op koopvaardijschepen strijdig met het oorlogsrecht. Ruslandkenner Jan Balliauw stelt dat Moskou vooral de Oekraïense economie wil verzwakken door de export lam te leggen. Dat twee schepen zonken nabij NAVO-landen verhoogt de nervositeit, maar leidt volgens hem niet automatisch tot toepassing van artikel 5. Daarvoor zou sprake moeten zijn van een volwaardige aanval op een NAVO-lidstaat, niet van een incident op zee.

De economische schade voor Oekraïne is intussen groot. In augustus en september kwam volgens IMF-cijfers geen enkel schip laden of lossen in Odessa, de belangrijkste Oekraïense haven. Voor de oorlog verliep via Odessa en de nabijgelegen havens Tsjornomorsk en Pivdenny meer dan 90 procent van de landbouwexport. Landbouwproducten, vooral graan en oliehoudende zaden, vertegenwoordigen ongeveer 60 procent van de totale Oekraïense export. De regering vreest tot 10 miljard dollar aan inkomsten te verliezen.

De havens zijn formeel niet gesloten, maar rederijen mijden ze door aanvallen op haveninfrastructuur en schepen. Ook sterk gestegen verzekeringspremies maken transport financieel onaantrekkelijk. Een graanakkoord dat in 2022 met bemiddeling van de VN en Turkije tot stand kwam, maakte hervatting van de scheepvaart mogelijk. Rusland trok zich in 2023 terug uit dat akkoord, waarna Oekraïne een eigen corridor instelde. Door de recente aanvallen is ook die route vrijwel stilgevallen.

Alternatieve routes via de Donau, het spoor en vrachtwagens zijn duurder en kunnen slechts een fractie van het volume verwerken. Veel boeren verkopen hun oogst daarom noodgedwongen met verlies, vooral nu de aanvallen samenvallen met de oogstperiode. Oekraïne viseert op zijn beurt Russische havens en graanschepen, omdat de Russische graanexport bijdraagt aan de oorlogskas.

De gevolgen reiken verder dan beide landen. Door het kleinere aanbod uit Rusland en Oekraïne stijgen de tarweprijzen wereldwijd. Vooral lage-inkomenslanden en grote importeurs in Afrika, het Midden-Oosten en Azië zijn kwetsbaar. Omdat Oekraïense boeren door lagere inkomsten volgend jaar mogelijk minder produceren, kunnen de prijsstijgingen nog lang aanhouden.