Trump kan de rechtsstaat elk moment in de afgrond kieperen
In dit artikel:
Op 7 april, toen Donald Trump luidruchtig waarschuwde dat hij „een hele beschaving” zou kunnen vernietigen, schreef historica Marci Shore dat veel Amerikanen nu zelf zien hoe radicale, anti‑constitutionele politiek werkt. De auteur van het artikel gebruikt die observatie als vertrekpunt om een concreet en zorgelijk vraagstuk te stellen: zou het Amerikaanse leger een bevel opvolgen om Iraanse civiele infrastructuur — elektriciteitscentrales, drinkwatervoorziening e.d. — te bombarderen, iets wat volgens de door de VS geratificeerde Geneefse verdragen een oorlogsmisdaad zou zijn?
Historische vergelijking krijgt veel gewicht. Onderzoek van de Duitse Zentrale Stelle in Ludwigshafen wijst uit dat het lange tijd geloofde argument van „Befehl is Befehl” (dat soldaten geen keus zouden hebben bij illegale opdrachten) in de praktijk oversimplificeert. Duitse militairen kregen zelden zware straf als ze weigerden aan criminele opdrachten mee te doen; veel vaker speelden sociale druk, carrièreredenen en de wens om niet door collega’s te worden gestigmatiseerd een rol. Het leidde ertoe dat velen na de oorlog hun daden juist wilden uitleggen door de verantwoordelijkheid hogerop te leggen.
Die dynamiek is relevant voor de VS nu. Amerikaanse militairen leggen een eed af om de Grondwet te beschermen en zouden juridisch gezien onwettige bevelen moeten weigeren. Na de bestorming van het Capitool en later in november riepen legerleiding en Democratische congresleden expliciet op tot die plicht. Trump reageerde fel op zulke waarschuwingen en er zijn ook signalen dat hij instituties die juridische remmen vormgeven heeft verzwakt: advocaten‑generalen zijn ontslagen en een eenheid die burgerslachtoffers onderzocht, zou zijn opgeheven, waardoor checks op doelwitten verzwakken.
De auteur waarschuwt dat, gegeven historische voorbeelden en de huidige politieke sfeer, Amerikaanse troepen waarschijnlijk bevelen zullen opvolgen ondanks illegaliteit — met verstrekkende gevolgen voor de Amerikaanse rechtsstaat en voor trans‑Atlantische betrekkingen. Voor landen als Nederland is dat geen onbelangrijk politiek dilemma: het negeren van internationale rechtsregels of het blijven hofmaken van een politicus die openlijk met illegale daden dreigt, kan de eigen reputatie en grondwettelijke plicht om de internationale rechtsorde te bevorderen, schaden.