Trauma's Sobibor-overlevers achtervolgen nabestaanden: 'Hij kón zijn gevoelens niet onder ogen komen'
In dit artikel:
De driedelige televisieserie Echo’s van Sobibor onderzoekt hoe de nasleep van de opstand en ontsnapping uit het vernietigingskamp Sobibor in 1943 generaties lang heeft doorgewerkt. Regisseurs Piet de Blaauw (56, Nij Beets) en Jan Pieter Tuinstra (54, Buitenpost) werkten vijf jaar aan het project, dat voortbouwt op hun eerdere film De Sobibor Tapes (2021). Die eerdere documentaire was gebaseerd op ongepubliceerde, rauwe videointerviews die overlever en journalist Jules Schelvis in de vroege jaren tachtig maakte met twaalf van de vijftig ontsnapte gevangenen; de eerste film won de journalistieke prijs De Tegel.
Waar De Sobibor Tapes vooral het directe verhaal van de opstand belichtte, richt Echo’s van Sobibor zich op het vervolg: hoe overlevenden na 1943 moesten zien te overleven, een nieuw leven moesten opbouwen en welke sporen dat trauma naliet bij partners, kinderen en kleinkinderen. De makers gebruikten amper fragmenten van de oorspronkelijke tapes en reisden vervolgens de wereld rond — Oekraïne, de Verenigde Staten, Brazilië, Israël en Australië — om nabestaanden te spreken. Zo komt onder meer de weduwe van Thomas Blatt aan het woord over de langdurige emotionele afstand die het trauma bij hem veroorzaakte en de wisselende manieren waarop families met het verleden omgaan.
Productiekeuzes versterken de directe beleving: geen voice-over en geen zichtbare interviewer, zodat gezien wordt hoe huidige generatieleden reageren op de oude opnames. Volgens Tuinstra bieden de tapes van Schelvis een feitelijke, soms bijna documentaire herbeleving, terwijl de hedendaagse getuigen meer reflectie en emotionele contrapunt leveren — en juist dáár wilden de makers niet tussen gaan zitten. Visueel vermijden ze clichématige beelden van barakken; omdat van het kamp vrijwel niets meer overeind staat, gebruiken ze het bos rond Sobibor en losse details — bomen als metaforen, een kat over de rails, boomringen die De Blaauw telde — om afwezigheid en verlies te belichamen.
De inval van Rusland in Oekraïne (2022) en het geweld in Gaza beïnvloedden de serie onverwacht. Bestaande gesprekken met nabestaanden werden opnieuw geraakt door actuele oorlogservaringen in hun levens, wat de montagelast vergrootte: nieuw leed mocht het verhaal van Sobibor niet overschaduwen, maar voegde wel een extra en schrijnende laag toe. Ook blijkt uit de serie dat onder de nakomelingen uiteenlopende visies bestaan op hedendaagse conflicten; verzoening is geen vanzelfsprekendheid en het project maakte de regisseurs volgens eigen zeggen bepaald niet optimistischer over wat mensen van de geschiedenis hebben geleerd.
Echo’s van Sobibor is te zien op NPO2 (deel 2 woensdag 20.25 uur, herhaling donderdag 14.55 uur) en alle afleveringen zijn beschikbaar via NPO Start. De serie probeert niet alleen te documenteren wat er gebeurde, maar ook te tonen hoe de echo’s van die gebeurtenissen nog steeds levens en herinneringen vormen.