Top VWS duldde kritiek corona-aanpak nauwelijks, liet 'eigen verhaal' schrijven

In dit artikel:

De top van het ministerie van Volksgezondheid (VWS) stelde zich tijdens de coronapandemie gesloten en defensief op tegenover kritische toezichthouders, parlementaire controle en onafhankelijke evaluaties. Dat zeggen Rekenkamervicepresident Ewout Irrgang en oud-OVV-voorzitter Jeroen Dijsselbloem tegen Nieuwsuur. Volgens hen voelde de VWS-leiding zich miskend en had zij moeite om kritiek te erkennen of problemen snel aan te pakken.

Uit een reconstructie van Nieuwsuur blijkt dat VWS al vroeg rekening hield met toekomstige onderzoeken naar het coronabeleid. Het ministerie gaf voor ongeveer 700.000 euro opdracht aan de Nederlandse School voor Openbaar Bestuur (NSOB) om een eigen ‘narratief’ over de corona-aanpak op te stellen. In een voorbereidende nota werd de Nederlandse evaluatiecultuur bekritiseerd: de Tweede Kamer zou te politiek zijn en de Onderzoeksraad voor Veiligheid (OVV) zich als een harde rechter gedragen. Volgens de nota zou vooral de wetenschap een leidende rol moeten krijgen bij evaluaties.

Erik Gerritsen, tijdens de pandemie de hoogste ambtenaar van VWS en opdrachtgever van het narratief, onderschrijft die kritiek volledig. Hij verwijt parlementaire enquêtes, de OVV en de Algemene Rekenkamer dat zij vooral aan schuldtoewijzing doen. Hoogleraar staats- en bestuursrecht Wim Voermans noemt die houding kwalijk, omdat controlerende instanties volgens hem als vijandig kamp werden weggezet en VWS de kritische buitenwereld buiten de deur wilde houden.

De kritiek sluit aan bij eerdere confrontaties. De Rekenkamer stelde in 2021 vast dat VWS niet kon aantonen dat een groot deel van de miljarden aan coronauitgaven volgens de regels was besteed. Toenmalig minister Hugo de Jonge bagatelliseerde die bevindingen volgens Irrgang door te verwijzen naar ontbrekende pakbonnen. Ook bij informatie over de aankoop van vaccins ondervond de Rekenkamer weerstand.

De OVV concludeerde in zijn eerste coronarapport, begin 2022, onder meer dat VWS te weinig oog had voor verpleeghuizen en dat ambtenaren zich bemoeiden met wetenschappelijke adviezen van het Outbreak Management Team. Gerritsen vond het rapport buitengewoon beschuldigend en sprak Dijsselbloem daar thuis op aan; inhoudelijk kwamen zij niet dichter bij elkaar. Dijsselbloem zegt nu dat de VWS-top zeer defensief en overstuur reageerde.

VWS leverde de NSOB in de zomer van 2020 duizenden interne documenten aan, terwijl een deel daarvan voor media en publiek verborgen bleef. Het ministerie beriep zich tijdens de crisis op tijdgebrek om niet volledig aan de openbaarheidsplicht te voldoen. Een medewerker waarschuwde destijds dat het kwetsbaar was dat de NSOB de stukken veel eerder kreeg dan de media. De Jonge wordt donderdag 3 september opnieuw verhoord door de parlementaire enquêtecommissie; hij en VWS willen tijdens het onderzoek geen inhoudelijke reactie geven. De OVV wil met Gerritsen in gesprek.