Terugkeercentra voor migranten buiten de EU worden een juridisch experiment

In dit artikel:

Het Europees Parlement stemde woensdag in met een ruime en strenge terugkeerwet die het mogelijk maakt om opvang- en uitzetlocaties buiten Europa op te zetten waar migranten zonder recht op verblijf tijdelijk worden vastgehouden of wachten op terugkeer naar hun land van herkomst. Het doel van de maatregel is om afwijzingen sneller te handhaven en het terugkeerproces te versnellen.

Nederland neemt binnen de EU een voortrekkersrol en werkt samen met Denemarken, Duitsland, Oostenrijk en Griekenland aan het verkennen van mogelijke partners buiten Europa. Hoewel asielminister Bart van den Brink geen landen noemt, meldde persbureau AFP dat gesprekken lopen met onder meer Oeganda, Oezbekistan, Rwanda, Tunesië en Libië. In Den Haag klinkt zowel enthousiasme als terughoudendheid: sommige partijen willen deze ‘innovatieve migratieoplossingen’ uitproberen, andere vrezen dat de plannen niet houdbaar zijn bij toetsing door rechters.

De juridische en mensenrechtelijke kant staat centraal in het debat. Eerdere voorbeelden — zoals het Britse akkoord met Rwanda — kregen kritiek van het Europees Hof voor de Rechten van de Mens vanwege tekortschietende garanties voor de rechtsbescherming van overgebrachte personen. Tegelijkertijd tekenden vorige maand 46 Raad van Europa-landen een verklaring die meer speelruimte schetst voor retourmaatregelen buiten Europa, mits fundamentele mensenrechten worden gewaarborgd; die verklaring kan rechters richting geven, maar biedt geen absoluut vrijbrief.

Uit openbaar geworden Woo-documenten over een eerder initiatief met Oeganda (onder het kabinet-Schoof) blijkt dat ambtenaren grote juridische onzekerheden signaleerden. Voormalig minister David van Weel ondertekende een intentieverklaring, maar ambtelijke adviezen waarschuwden voor rechtszaken en benadrukten dat de juridische haalbaarheid leidend moet zijn. De plannen werden desondanks doorgezet met het argument dat Nederland als koploper ervaring wil opdoen; het opvolgende kabinet-Jetten zette de afspraken met Oeganda later on hold vanwege mensenrechtenschendingen in dat land.

In de Tweede Kamer bestaat een meerderheid voor strengere terugkeermaatregelen, maar politici verschillen over de haalbaarheid. VVD-Kamerlid Ulysse Ellian gaf aan de centra een kans te willen geven, maar wees er tegelijk op dat alles afhangt van hoe rechters erop reageren. SP-Kamerlid Sarah Dobbe uitte verwarring en kritiek, onder meer over het gebruik van termen als “innovatieve migratieoplossingen” en over onduidelijkheid rond financiering.

Ook over geld bestaat onduidelijkheid: minister Sjoerd Sjoerdsma zegt dat terugkeercentra in 2026 nog niet bestaan en dat eventuele middelen pas in 2027 vrijgemaakt kunnen worden als aan strikte voorwaarden is voldaan. VVD-leider en vicepremier Dilan Yesilgöz suggereerde echter dat extra ontwikkelingsgeld deels naar terugkeerhubs zou kunnen gaan, iets wat bij andere Kamerleden voor verwarring en verontwaardiging zorgde omdat ontwikkelingsfondsen aan specifieke criteria gebonden zijn.

Kortom: de nieuwe EU-wet opent politieke en operationele deuren voor terugkeercentra buiten Europa, maar de uitvoering blijft een juridisch experiment. De uitkomst zal sterk afhangen van internationale mensenrechtennormen, uitspraken van rechters en de bereidheid van derdenlanden en Nederland om bindende garanties te geven.