Teruggevonden: door nazi's in Amsterdam geroofd schilderij hangt in huiskamer Argentinië

In dit artikel:

Na een tip en een toevallige vondst blijkt één van de sinds de oorlog vermiste schilderijen uit de Goudstikker-collectie jarenlang te hangen in een Argentijnse woonkamer. Journalisten, ondersteund door oud-onderzoeker Paul Post, traceren het Damesportret van de Italiaanse schilder Giuseppe Ghislandi op interieurfoto’s van een makelaar in een Argentijnse kustplaats; het werk hing boven de bank bij één van de dochters van de gevluchte nazi-ambtenaar Friedrich Kadgien. Onderzoek van experts wijst erop dat het hoogstwaarschijnlijk om het sinds decennialang als vermist geregistreerde doek gaat.

Achtergrond: Jacques Goudstikker, wiens gerenommeerde kunsthandel in Amsterdam meer dan 1.100 objecten bezat, vluchtte begin mei 1940 uit Nederland en overleed onderweg. De collectie bleef achter en veel topwerken werden daarna voor spotprijzen door hoge nazi’s opgeëist of gekocht, waaronder door Hermann Göring. Kadgien, een ambtenaar die als rechterhand van Göring betrokken was bij economische plannen en ook bij afpersing van Joodse diamantairs, blijkt in 1946 twee schilderijen uit Amsterdam in zijn bezit te hebben gehad. Hij vluchtte na de oorlog via Zwitserland en Brazilië naar Argentinië, waar hij een gezin stichtte en in 1978 overleed.

Hoe het schilderij werd gevonden: journalisten benaderden de dochters van Kadgien herhaaldelijk, maar kregen geen medewerking. Een van de zussen zette haar huis te koop en plaatste foto’s op een Argentijnse verkoopsite; op die foto’s was het Ghislandi-portret duidelijk zichtbaar. De vindplaats is recent bevestigd. Twee adviseurs van de Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed (RCE) zien weinig reden om te denken dat het een kopie is: compositie, kleur en afmetingen komen overeen met de bestaande documentatie. Definitieve bevestiging vereist echter inspectie van de achterzijde van het doek, waar merktekens of etiketten de herkomst kunnen aantonen.

Reacties en vervolg: de erfgenamen van Jacques Goudstikker, die sinds tientallen jaren actief zijn in terugvorderingszaken, laten via hun advocaat weten het schilderij te willen claimen. Marei von Saher, schoondochter en voortrekker van de restitutiezaken, benadrukt dat het familiedoel is de geroofde kunst terug te halen en de nalatenschap van Goudstikker te herstellen. De dochters van Kadgien reageren niet inhoudelijk op vragen; contactpogingen strandden na korte uitlatingen via sociale media en schriftelijke verzoeken. De advocaat waarschuwt dat een juridische of diplomatieke claim lang kan duren, vooral als de huidige privé-eigenaar niet meewerkt.

Een tweede werk opgedoken: kort na de publicatie van het eerste schilderij identificeerden onderzoekers via sociale media een tweede mogelijk geroofd werk in bezit van een van de zussen: een bloemstilleven dat lijkt van de Nederlandse 17de-eeuwer Abraham Mignon, eveneens in 1946 aan Kadgien toegeschreven en door de RCE als vermist geregistreerd. Voor dat stilleven is nog niet duidelijk uit welke collectie het oorspronkelijk komt en de erfgenamen van Goudstikker hebben dit werk nog niet geclaimd.

Context en juridische achtergrond: de Goudstikker-zaak heeft een lange restitutiegeschiedenis. Na de oorlog ontstond een jarenlange strijd over eigendom van de geroofde werken. In 1997 oordeelde een onderzoekscommissie dat verkoop van Joodse kunst na 10 mei 1940 per definitie gedwongen verkoop was, wat de basis vormde voor teruggave. In 2006 keerde Nederland 202 schilderijen aan de erfgenamen terug. De huidige vondst past in dat bredere proces van opsporen en teruggave van door de nazi’s geroofde kunst.

Belang en onzekerheden: het Ghislandi-portret wordt door kunsthistorici als belangrijk beschouwd; andere werken van Ghislandi hangen in grote musea. De exacte waarde is onduidelijk. Voor een definitieve toekenning moet het werk fysiek onderzocht en juridisch onderzocht worden wie momenteel juridisch eigenaar is en of teruggave plaatsvindt. Het artikel werd mede tot stand gebracht dankzij het werk van Paul Post; tips kunnen worden gestuurd naar de betrokken redactie.