Svetlana Tichanovskaja wil "Europa's laatste dictator" ten val brengen: „Verandering komt vaak onverwachts"
In dit artikel:
Zes jaar geleden was Svetlana Tichanovskaja een huisvrouw en moeder; sinds de arrestatie van haar man Sergej in mei 2020 is ze het gezicht van de Wit-Russische oppositie geworden. Toen Sergej Tichanovski op 21 juni 2025 na vijf jaar gevangenschap onverwacht uit een taxibusje in Vilnius stapte, was hij nauwelijks te herkennen: sterk vermagerd en gebroken door jaren van isolatie en zware ontberingen. Zijn vroegere straf van 18 jaar werd ingekort dankzij druk uit de Verenigde Staten; kort na een bezoek van de Amerikaanse speciaalgezant Keith Kellogg liet Minsk hem en dertien andere politieke gevangenen vrij. Sergej zelf omschreef zijn detentie als marteling: jaren zonder contact met de buitenwereld, soms zonder basale hygiëne of medische zorg, met ratten en koude cellen.
Terwijl haar man achter de tralies zat, stapte Tichanovskaja in het politieke vacuüm. Na zijn arrestatie nam zij zijn plaats in als presidentskandidaat en werd vanaf haar ballingsoord in Vilnius en later Warschau de centrale coördinator van de oppositie. Het burgerplatform Golos verzamelde honderdduizenden meldingen van mogelijke fraude en schatte dat zij in 2020 tot zeventig procent van de stemmen kreeg; officiële cijfers schreven echter ongeveer tachtig procent toe aan Aleksandr Loekasjenko, die Belarus sinds 1994 autoritair regeert. De daaropvolgende massale protesten werden hard neergeslagen. Tichanovskaja vluchtte met haar twee kinderen naar Litouwen, maar organiseerde vanaf daar een brede oppositiebeweging: ze richtte de Coördinatieraad op, een soort protoparlement dat pleit voor vrije verkiezingen en steun kreeg van een half miljoen ondertekenaars.
In 2023 werd Tichanovskaja bij verstek veroordeeld tot vijftien jaar cel en is zij uitgesloten van deelname aan de verkiezingen van 2025, waarin Loekasjenko opnieuw met hoge percentages uit de bus kwam. Desondanks ziet zij die uitslagen niet als legitiem: volgens haar hebben de vervalste verkiezingen vooral aangetoond dat momentum cruciaal is en dat de bevolking sinds 2020 fundamenteel anders denkt over macht en vertegenwoordiging. Waar vroeger een „slavenmentaliteit” en maatschappelijke stilte heersten door de erfenis van de Sovjetperiode, weigert vooral de jongere generatie de dictatuur nog te accepteren.
Tichanovskaja werkt vanuit Warschau aan een langetermijnstrategie: het regime isoleren diplomatiek en economisch, civiele instituties en onafhankelijke media ondersteunen, en alternatieve structuren klaarmaken voor vrije verkiezingen en een nieuwe grondwet zonder ruimte voor dictatuur. Zij benadrukt dat de machtsbasis van Loekasjenko schijnbaar stabiel is, maar dat onvrede groeit binnen leger en elite — onder meer omdat het regime de soevereiniteit van Belarus deels lijkt te verkopen aan Moskou. Een belangrijk signaal volgens haar is dat het reguliere Wit-Russische leger zich grotendeels weigert te laten inzetten in de oorlog tegen Oekraïne; ook veel publiek van onafhankelijke media blijft uit Belarus zelf komen, ondanks het risico op repressie.
Over de geopolitieke keuzes na Loekasjenko stelt Tichanovskaja dat Belarus twee richtingen kan kiezen: toenadering tot Europa, met economische kansen en meer onafhankelijkheid, of nauwere onderwerping aan Rusland, met armoede en repressie. Zij benadrukt dat de uitkomst van de oorlog in Oekraïne bepalend zal zijn voor die keuze: een verzwakt Rusland creëert kansen, een Russische overwinning verstevigt de status quo in Minsk. Tegelijk waarschuwt ze tegen het fatalistische denken dat elke pro-Europese stap automatisch tot een „Oekraïnescenario” moet leiden; dat narratief verlammend werkt en precies het doel van het Kremlin dient.
Persoonlijk wil Tichanovskaja geen permanent leiderschap. Ze herhaalt haar belofte uit 2020: zodra vrije verkiezingen mogelijk zijn, wil zij zich niet meer kandidaat stellen en ruimte maken voor nieuw leiderschap om nationale eenheid te bevorderen. De terugkeer van haar man is voor haar een „persoonlijke overwinning”, maar het leed is nog lang niet voorbij: rond de 800 politieke gevangenen zitten nog steeds vast en vele families zijn uit elkaar gerukt. Sergej ondergaat revalidatie en probeert achterstanden in te halen — bijvoorbeeld op het gebied van nieuwe technologieën — terwijl Svetlana onvermoeibaar verder gaat met pleiten voor vrijheden en steun vergaren voor de Wit-Russische democratische beweging.
Kort samengevat: Tichanovskaja is uitgegroeid van huisvrouw tot centraal symbool en organisator van een breed verzet tegen Loekasjenko; de recente vrijlating van haar man benadrukt enerzijds de wreedheid van het regime, anderzijds de impact van internationale druk. Haar strategie richt zich op voorbereiding, institutionele opbouw en het benutten van geopolitieke momentum, met als doel een vreedzame overgang naar een democratisch Belarus.