Strijd paus Pius X om bron van geloof nog altijd actueel

In dit artikel:

De antimodernisteneed die paus Pius X in 1910 invoerde, krijgt in deze terugblik een centrale rol als antwoord op een interne crisis binnen de Rooms-Katholieke Kerk. Duizenden priesters, hoogleraren en andere kerkelijke functionarissen moesten wereldwijd zweren dat zij geen modernistische ideeën zouden uitdragen en zich volledig zouden onderwerpen aan het kerkelijk leergezag. Pius X deed dat niet uit afkeer van “de moderne tijd” in het algemeen, maar uit vrees dat een nieuwe manier van denken het geloof zelf van binnenuit ondermijnde.

Volgens de paus lag het probleem bij theologen en intellectuelen die geloof wilden verbinden met moderne wetenschap, historische Bijbelkritiek en nieuwe filosofie. Hij zag in het modernisme vooral twee gevaarlijke uitgangspunten: de gedachte dat mensen via hun rede geen zekere kennis van God kunnen hebben, en het idee dat religie vooral uit menselijke ervaring voortkomt. Daardoor zou niet Gods openbaring, maar de mens zelf het fundament van het geloof worden. In zijn encycliek *Pascendi Dominici Gregis* uit 1907 noemde hij het modernisme daarom “de verzameling van alle ketterijen”.

De strijd was dus niet alleen een machtsvraag, maar vooral een discussie over waarheid en bron. Rome probeerde eerst via veroordelingen van modernistische stellingen en strengere controle op publicaties grip te krijgen, maar ging in 1910 over tot de eed toen die maatregelen onvoldoende bleken. De maatregel werd in 1967 afgeschaft, maar de kernvraag blijft actueel: moet de kerk haar geloof verstaan vanuit Gods openbaring of vanuit menselijke religieuze beleving?