Stemhokje verboden terrein voor vijf 'foute' landgenoten. Waarom kiesrecht je kan worden afgenomen

In dit artikel:

Bij de komende verkiezingen ontvangen 13,3 miljoen Nederlanders een stempas — maar vijf mensen niet. Hun kiesrecht is door de rechter ontnomen: zij mogen niet stemmen en zich niet verkiesbaar stellen. Dat gebeurt zelden, maar de maatregel bestaat om de democratie te beschermen tegen mensen die ernstige misdrijven hebben gepleegd.

Historisch was uitsluiting veel gebruikelijker. Na de Tweede Wereldoorlog werden tienduizenden Nederlanders (onder meer NSB’ers en Nederlandse SS’ers) tijdelijk of blijvend van het stemrecht verstoken. Sindsdien zijn de aantallen sterk gedaald: in 2016 waren het er nog 56, in 2019 25 en nu nog vijf — een groep die door vergrijzing vrijwel vanzelf kleiner wordt.

Wettelijk is de automatische intrekking van het kiesrecht bij lange gevangenisstraffen afgeschaft (grondwetswijziging 1983). Tegenwoordig kan een rechter ontzetting uit het kiesrecht opleggen als aanvullende straf bij zeer ernstige delicten — denk aan belediging of bedreiging van het koningshuis, genocide of misdrijven die verkiezingen aantasten (zoals stempasfraude). Die ontzetting duurt doorgaans even lang als de vrijheidsstraf; na het uitzitten van de straf vervalt de maatregel. In de praktijk komen zulke vonnissen zelden voor. Een bekend geval waarbij het wel werd geëist was dat van moslim-extremist Mohammed B. (2005), maar de rechtbank weigerde toen die aanvullende straf toe te kennen.

Gevangenen mogen in Nederland in principe stemmen via een volmacht die iemand van buiten de gevangenis voor hen uitbrengt; in de praktijk is dat logistiek lastig en gebeurt het weinig. Belangenorganisaties vroegen mobile stembureaus in alle gevangenissen, maar de rechter wees dat verzoek af. De ongeveer 7.000 gedetineerden vormen samen nauwelijks invloedrijk kiezersblok (ongeveer goed voor één Kamerzetel).

Internationaal bestaan grote verschillen: in veel Amerikaanse staten zijn miljoenen ex-gedetineerden levenslang of langdurig uitgesloten van stemmen; in België was er vroeger ook automatische ontzegging voor zware vergrijpen, maar die regeling is in 2009 gemoderniseerd naar een rechterlijke beoordeling per geval.

In Nederland staat de aantekening van ontzetting in de gemeentelijke basisadministratie; daardoor wordt er geen stempas naar die personen gestuurd. Wie wel mag stemmen: iedereen van 18 jaar of ouder met de Nederlandse nationaliteit en woonachtig in Nederland (ongeveer 13,3 miljoen mensen); ruim 109.000 Nederlanders in het buitenland kunnen via ambassades stemmen.