Staatscommissie: stop met profileren voor opsporing van fraude en criminaliteit
In dit artikel:
De Staatscommissie tegen Discriminatie en Racisme publiceert vandaag het rapport Principes voor profilering, met een harde waarschuwing: de datagedreven profilering door Nederlandse overheidsorganisaties is problematisch en onhoudbaar. De commissie concludeert dat het systematisch gebruiken van risicoscores om burgers te selecteren voor controles of handhaving leidt tot discriminatie en onvoldoende rechtsbescherming, en dat het in strijd is met principes van goed openbaar bestuur en democratische legitimatie.
Waarom dit onderwerp nu centraal staat: de commissie werd in 2022 ingesteld na de toeslagenaffaire, waarbij de Belastingdienst in systemen onderscheid maakte op basis van nationaliteit en lage inkomens selecteerde voor controles. Sindsdien zijn soortgelijke problemen naar voren gekomen bij andere instanties, zoals DUO bij de uitwonendenbeurs. Onderzoeksjournalistiek toonde ook aan dat politie- en OM-systemen etniciteit of onbetrouwbare data gebruikten om jongens of wijken als risicogroepen te bestempelen, en dat een fraudemodel van Rotterdam kwetsbare groepen zoals jonge moeders en slecht Nederlands sprekenden signaleerde.
Belangrijkste bevindingen van de commissie:
- Data zijn niet neutraal; historische ongelijkheden zitten in de bronnen en kunnen door voorspellende modellen gereproduceerd of versterken.
- Feedbackloops treden op: intensieve handhaving in een wijk of tegen een groep verhoogt geconstateerde overtredingen, wat juist leidt tot nog meer controle daar.
- Er ontbreekt transparantie: burgers weten meestal niet dat ze geprofileerd zijn, welke data zijn gebruikt en waarom zij zijn geselecteerd. Wetten zoals de Wet gegevensverwerking door samenwerkingsverbanden (WGS) geven overheden bovendien mogelijkheden om inzage in dataverwerking te weigeren.
- Juridische waarborgen en rechtspositie van burgers zijn onvoldoende; bezwaar en beroep zijn vaak ineffectief als de onderliggende systemen een black box blijven.
Aanbevelingen en gevolgen:
- De commissie roept de overheid op te stoppen met profilering en terug te keren naar aselecte steekproeven voor handhaving. Als profilering toch wordt ingezet, moet vooraf overtuigend worden aangetoond dat het noodzakelijk is en niet discrimineert — iets wat volgens de commissie in de praktijk moeilijk te bewijzen is.
- Er is weinig hard bewijs dat profilering effectiever is dan traditionele methoden. Toezichthouders constateerden al dat tientallen Belastingdienstmodellen onrechtmatig of discriminerend zijn; intern advies uit 2023 om modellen te staken werd genegeerd, en transparantieambities ontbreken.
- De commissie benadrukt dat het maatschappelijke debat hierover te mager is: keuzes rond profilering zijn normatief, geen louter technische efficiëntiekeuzes.
De verwachting is dat verandering deels via de rechter zal komen: bestuursrechtelijke uitspraken kunnen overheden dwingen om beslissingen te motiveren en systemen open te leggen. Burgers en belangenorganisaties bereiden volgens het stuk al rechtszaken voor. Het rapport vraagt om politieke en juridische actie: óf duidelijke, gekaderde regels voor verantwoord gebruik van algoritmes, óf terugkeer naar minder stigmatiserende, aselecte controlepraktijken.