Staat hield verkoop Dumas-schilderijen door noodlijdend Tropeninstituut tegen
In dit artikel:
Het Koninklijk Instituut voor de Tropen (KIT) zag zich begin 2024 genoodzaakt een reeks kunstwerken aan te melden bij veilinghuis Christie's: 44 portretten van Marlene Dumas uit 1997, geschat op circa 5 miljoen euro. De bedoeling was de werken te gelde te maken vanwege een acute geldnood, maar een verkoop ging niet door nadat het ministerie de portretten als beschermd cultuurgoed bestempelde.
De financiële problemen wortelen in het veranderingsproces van het KIT sinds 2012, toen de rijksubsidie van 24 miljoen wegviel en een eenmalige overgangssubsidie van 17 miljoen werd verstrekt om commercieel te worden. Een belangrijke pijler van die nieuwe koers werd het exploiteren van het naastgelegen Tropenhotel (later Tropenhotel/Tropenhotel door architect Wiel Arets omgevormd tot een duurzaam 4-sterrenconcept). In 2021 werd besloten tot een ingrijpende renovatie, aanvankelijk begroot op circa 25 miljoen euro. Door stijgende bouwkosten, coronafactoren en ambitieuze groene maatregelen liepen de kosten flink op; eind 2023 meldde het KIT in zijn jaarverslag dat de rekening al boven de 40 miljoen uitkwam. In 2024 en 2025 volgden verdere verstrekkingen, afwaarderingen en een rentevrije lening van 15 miljoen met terugbetaling pas in 2045.
Die kapitaalverslinding leidde tot schrijnende tekorten: interne stukken melden in mei 2024 een tekort van ongeveer 12 miljoen euro. Bestuurders zagen weinig alternatief dan het liquideren van “tafelzilver”, waaronder de Dumas-portretten. De directie van het Wereldmuseum (het voormalige Tropenmuseum), Marieke van Bommel, sprak zich tegen de verkoop uit en bracht het ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap op de hoogte. Het ministerie greep in en blokkeerde uiteindelijk de voorgenomen buitenlandse verkoop; het KIT probeerde juridisch nog tegen die beslissing in te gaan zonder succes. Dumas zelf uitte haar ongenoegen over het plan om haar werk te verkopen en pleitte voor meer overheidssteun.
De hotelexploitatie bleek uiteindelijk geen structurele reddingsboei. Kort voor heropening werd de exploitatie uitbesteed aan Conscious Hotels omdat het KIT zelf niet over voldoende hotelkennis beschikte; dat verminderde de verwachte opbrengsten en resulteerde in extra afwaarderingen in het jaarverslag van 2024. Tegelijkertijd valt het gebrek aan onderhoud in het monumentale complex op en is er personele onrust: meerdere directeuren vertrokken en de ondernemingsraad behandelt een reorganisatievoorstel dat kan leiden tot het ontslag van ongeveer een derde van de circa 150 werknemers. Financieel staan er belangrijke verliezen: circa 8 miljoen over de afgelopen drie jaar en zonder ingrijpen nog eens circa 4,4 miljoen extra volgend jaar. Verdere verkoop van activa en het verkrijgen van nieuwe hypotheekruimte blijken geen reële oplossingen; het instituut heeft weinig verkoopbare bezittingen en kan toekomstige rente- en aflossingsverplichtingen niet dragen.
Met de aanwijzing van de Dumas-portretten als beschermd erfgoed is een symbolische grens getrokken tussen commerciële noodzaak en cultureel behoud. De uitkomst toont hoe een grootschalige bouw- en transitieoperatie, gecombineerd met het wegvallen van subsidie en beperkte commerciële ervaring, een kennisinstelling in financiële en organisatorische crisis kan storten.