Spreidingswet moet opvangprobleem oplossen: 'Maar politici helpen daar niet bij'
In dit artikel:
De spreidingswet wordt door deskundigen gezien als dé structurele oplossing voor het opvangtekort van asielzoekers, maar in de praktijk werkt die wet nog niet goed door omdat veel gemeenten niet meewerken aan eerlijke, vaste opvangverplichtingen. In Ter Apel stapelen de mensen zich op, sommige gemeenten hebben veel minder structurele plekken dan afgesproken en buurtprotesten tegen azc's houden het debat continu bezig.
De wet verplicht gemeenten structurele opvangplaatsen te leveren en moet daarmee de noodzaak van tijdelijke oplossingen verminderen. Toch voeren veel gemeenten de afspraken niet of onvoldoende uit. VVD-fractievoorzitter Ruben Brekelmans veroorzaakte recent ophef door te zeggen dat het "aan gemeenten is" om te bepalen of ze opvang willen; dat leverde kritiek op omdat dergelijke uitspraken volgens experts de handhaving van de wet ondermijnen en verwarring veroorzaken over wie verantwoordelijk is voor uitvoering en naleving.
Onderzoekers wijzen op twee belangrijke oorzaken van het huidige probleem. Ten eerste is het totale aantal structurele opvangplekken in de loop der jaren afgenomen. Ten tweede stokt de door- en uitstroom: statushouders blijven langer in asielcentra omdat zij wachten op sociale huurwoningen. In maart verbleven statushouders in ongeveer 30 procent van de beschikbare opvangplekken. De afschaffing van de voorrangsregeling voor statushouders en de krapte op de woningmarkt verlengen hun verblijf in opvangcentra, waardoor er minder plek vrijkomt voor nieuwe asielzoekers. Dit leidt tot veel verhuizingen voor statushouders (gemiddeld zeven tot acht keer), wat hun welzijn en integratie schaadt.
Experts zoals Peter Scholten (Erasmus Universiteit), Ashley Terlouw (Radboud Universiteit) en Ilse van Liempt (Universiteit Utrecht) vinden dat de rijksoverheid meer verantwoordelijkheid moet nemen: actief ondersteunen, monitoren en waar nodig bijsturen of handhaven. Zij waarschuwen dat politiek getint populisme en mediabeeldvorming de situatie verergeren doordat politici vaak de instroom als schuldige aanduiden in plaats van het achterblijvende woning- en uitstroombeleid. Dat creëert angst onder kiezers en maakt het lastiger om feitengericht beleid door te voeren.
Als oplossing noemen de deskundigen strengere handhaving van de spreidingswet, duidelijkheid en een eenduidige boodschap van de overheid richting gemeenten, en maatregelen om de uitstroom te versnellen, bijvoorbeeld door (her)invoering van voorrang bij toewijzing van sociale huurwoningen aan statushouders. Ook pleiten zij voor kleinschalige, in de gemeenschap ingebedde opvangplekken om integratie te bevorderen.
Kortom: volgens de experts is de wet zelf onvoldoende benut; naleving door gemeenten en het verbeteren van door- en uitstroom zijn cruciaal. Als gemeenten hun taakstellingen nakomen en statushouders sneller woningen krijgen, ontstaat vanzelf meer capaciteit en rust in het opvangstelsel.