'Spreek Arabisch', zegt de rechter in de nachtmerrie waarmee het literaire essay van Leïla Slimani begint

In dit artikel:

In De woorden van de ander onderzoekt de Frans-Marokkaanse schrijfster Leïla Slimani hoe taal tegelijk bescherming, gevangenis en erfenis kan zijn. Het autobiografische essay is gebaseerd op een lezing die zij in 2025 gaf tijdens het Festival d’Avignon, waar het Arabisch de gasttaal was.

Slimani groeide op in een welgesteld Marokkaans gezin waarin Frans werd gesproken. Hoewel ze die taal uitstekend beheerste en in 1999 in Parijs ging studeren, voelde ze zich daar als Marokkaanse zichtbaar anders. Bij haar terugkeer naar Marokko ontdekte ze dat ze ook in eigen land een buitenstaander was: haar Darija sprak ze gebrekkig en haar accent werd bespot. Als journalist en later als succesvol romanschrijver bleef ze zoeken naar haar verhouding tot taal, afkomst en identiteit.

Het essay opent met een nachtmerrie waarin Slimani zich in een door mannen beheerste rechtszaal moet verdedigen. Wanneer ze Frans spreekt, wordt ze gesommeerd Arabisch te spreken, waarna ze geen woorden meer kan uitbrengen. Die scène verbeeldt haar angst om haar afkomst niet overtuigend te kunnen bewijzen en haar schuldgevoel over het feit dat ze de taal van haar vader niet beheerst.

Haar jeugd was meertalig. Haar grootmoeder sprak Darija en Duits, op de boerderij klonken Berberse dialecten en aan de kust Spaans. Toch werd taal ook een middel om sociale en politieke hiërarchieën te creëren. Op haar Franstalige school werd klassiek Arabisch geminacht, terwijl haar familie zich weinig zorgen maakte over haar gebrekkige kennis ervan. Bij de begrafenis van haar vader begreep Slimani daardoor de Arabische gebeden en condoleances nauwelijks, een ervaring die haar diep bleef raken.

Volgens Slimani vormt dit gemis een belangrijke drijfveer achter haar schrijverschap en vooral achter haar familietrilogie Het land van de anderen. Haar historische onderzoek laat zien dat identiteit niet vastligt, maar het resultaat is van toevalligheden en keuzes. De roman kan die onzekerheid zichtbaar maken en vaste ideeën over afkomst ondermijnen.

Hoewel talen mensen kunnen verdelen en uitsluiten, ziet Slimani meertaligheid uiteindelijk ook als een bron van vrijheid. In navolging van George Steiner beschouwt ze Babel niet alleen als een straf, maar als een mogelijkheid voor dialoog, kunst en verschil. Ze pleit daarom voor een ruimer literair universalisme, waarin nieuwe verhalen grenzen doorbreken en lezers uit hun vertrouwde kaders halen.