Socioloog slaat alarm: "In grote mate maken rechters het beleid"

In dit artikel:

Vlaams socioloog Mark Elchardus stelt in de WNL-podcast Onze Eeuw dat rechters een steeds grotere invloed hebben gekregen op het Europese migratie- en klimaatbeleid. Volgens de emeritus hoogleraar van de Vrije Universiteit Brussel is de macht daardoor verschoven van gekozen politici naar de rechterlijke macht, met risico’s voor het vertrouwen in de democratie.

Elchardus wijt die ontwikkeling aan internationale verdragen, zoals het Europees Verdrag voor de Rechten van de Mens. De algemene formuleringen daarvan worden volgens hem steeds ruimer geïnterpreteerd. Zo kunnen bepalingen over het recht op leven worden gebruikt voor klimaatnormen en het verbod op foltering voor eisen aan de opvang van asielzoekers. Daarmee zouden rechters beslissingen nemen die volgens Elchardus aan parlement en regering toekomen.

Als voorbeeld noemt hij een recente Nederlandse uitspraak over een asielzoeker die niet naar Italië mocht worden teruggestuurd. Hoewel Italië volgens de Europese regels verantwoordelijk was en had toegezegd de man terug te nemen, vond de rechter onvoldoende zekerheid over toegang tot onderdak, voedsel en stromend water. Terugkeer kon daardoor in strijd zijn met de mensenrechten.

Volgens Elchardus is de interpretatieruimte inmiddels zo groot dat rechters soms feitelijk wetgeving bedrijven. Aanpassing van nationale wetten biedt volgens hem weinig soelaas wanneer internationale verdragen als basis voor uitspraken dienen. Uittreding uit zulke verdragen of uit de Europese Unie zou ingrijpend zijn, zoals de Britse ervaring laat zien.

Elchardus is niet tegen Europese samenwerking of beperkte overdracht van soevereiniteit. Zijn zorg is dat kiezers op terreinen als migratie al decennialang andere keuzes willen dan regeringen kunnen maken. Als zij vervolgens concluderen dat stemmen niets oplevert, kan volgens hem de roep om een sterke leider toenemen.