Social engineering achter vaccinatie- en oorlogscampagnes
In dit artikel:
Social engineering wordt in het artikel gedefinieerd als het doelbewust beïnvloeden van gedrag, houdingen en besluitvorming van grote groepen mensen door de keuzenomgeving te structureren. Twee belangrijke instrumenten zijn nudging — kleine wijzigingen die gedrag onbewust sturen — en framing — de presentatie van informatie die de interpretatie kleurt. Beide technieken zijn tijdens de coronaperiode veel ingezet, bijvoorbeeld door vaccinatiecampagnes die benadrukten dat “de meeste Nederlanders” zich lieten inenten en door de voordelen van vaccinatie te accentueren, wat volgens de auteur soms neerkwam op het overschrijden van ethische grenzen.
De schrijver stelt criteria wanneer nudges en frames manipulatief worden: wanneer ze iemands autonomie beperken, onzichtbaar of misleidend zijn, informatie onvolledig presenteren, ongepaste sociale druk gebruiken of niet het belang van de doelgroep dienen. Als voorbeelden uit de coronajaren worden EU-maatregelen, subliminale reclame, onvolledige informatie over bijwerkingen, bedreigingen jegens vaccinweigeraars en de discussie over mondkapjes en lockdowns genoemd. Ook wordt gewezen op het inschakelen van een bureau door de Nederlandse overheid om dergelijke campagnes op te zetten.
Volgens het artikel is er nu een nieuwe fase: de bevolking wordt mentaal voorbereid op een grootschalige oorlog met Rusland en/of China. De regering heeft een campagne ‘Denk vooruit’ gelanceerd (Rijksoverheid, 3 november 2025) waarin waarschuwt voor scenario’s zoals 72 uur zonder water, stroom of internet als gevolg van geopolitieke spanningen en klimaatverandering. De campagne adviseert burgers een noodpakket en -plan te maken en onderlinge afspraken te maken. De auteur bekritiseert de toon als expliciet angstaanjagend en wijst op de betrokkenheid van de Nationaal Coördinator Terrorismebestrijding en Veiligheid (NCTV) en reclamebureau Havas Lemz, dat volgens zijn eigen communicatie onderzoekt hoe mensen in een permanente crisissituatie reageren en veranderen.
De kritiek spitst zich toe op het gebruik van angst als middel: vergelijkingen worden gemaakt met historische propagandamodellen en met eerdere campagnes. De schrijver waarschuwt dat langdurig angst aanjagen maatschappelijke ontregeling en collectieve hysterisering kan veroorzaken, en noemt de regering onder leiding van Dick Schoof een megafon voor EU- en NAVO-boodschappen.
Kort samengevat: het artikel waarschuwt dat technieken uit de gedragswetenschappen legaal en nuttig kunnen zijn, maar dat de Nederlandse aanpak tijdens corona en de huidige weerbaarheidscampagnes richting oorlogsdreiging volgens de auteur ethische grenzen overschrijden en risico’s voor autonomie en maatschappelijke stabiliteit met zich meebrengen. Transparantie, eerlijke informatie en waarborgen tegen misbruik worden impliciet gepresenteerd als noodzakelijke tegenmaatregelen.