Seksueel geweld tegen vrouwen nooit helemaal uit te bannen: 'Deze daders zijn van een andere orde'

In dit artikel:

Wineke Smid, psycholoog en hoofd onderzoek bij de Van der Hoeven Kliniek in Utrecht — een behandelcentrum voor zedendelinquenten — legt uit waarom seksuele geweldsplegers niet eenduidig te typeren zijn en wat we wél van recente, extreme zaken kunnen leren. Volgens haar zijn de gruwelijke, plotselinge aanvallen op onbekenden — zoals in de berichten over de zaak in Zeist en de moord op de 17-jarige Lisa bij Amsterdam — gelukkig zeldzaam; die vallen vaak in een andere categorie dan het veelvoorkomende seksuele grensoverschrijdende gedrag.

Smid onderscheidt twee centrale risicofactoren bij de ernstigste daders. Ten eerste een seksuele voorkeur of interesse in gedrag dat taboe is (bijvoorbeeld richting kinderen). Ten tweede een antisociale inslag: de bereidheid om regels en grenzen te negeren om eigen behoeften door te drukken. In extreme gevallen spelen deze trekken samen met persoonlijkheidskenmerken die je bij psychopathie ziet. Vaak gaat het niet puur om seksuele ontremming, maar ook om macht — het willen dwingen van seksuele handelingen op eigen voorwaarden en soms de opwinding daaruit halen dat het slachtoffer tegenstribbelt.

Bij veel voorkomende vormen van grensoverschrijdend gedrag ligt de dader meestal in de eigen sociale kring: een familievriend, leraar, collega of studiegenoot. Alcohol, drugs en ongelijke machtsrelaties vergroten de kans dat iemand over de grens gaat. Smid benadrukt dat de achtergrond van plegers zelden prettig is; trauma’s of verstoringen in de ontwikkeling spelen vaak een rol, al kan er ook een aangeboren component zijn.

Preventie ziet Sm deels in opvoeding en maatschappelijke verandering. Emancipatie en het onderwijzen van gelijkwaardigheid tussen jongens en meisjes verminderen het risico: wie anderen niet als gelijke ziet of wie machtsverschillen normaliseert, is eerder geneigd tot seksueel geweld. Cruciaal is ook dat jongens ruimte krijgen om emoties te tonen en geen stigma voelen als ze later op jonge leeftijd nog weinig seksuele ervaring hebben. Dat betekent volgens Sm niet dat ouders hardhandig moeten corrigeren, maar dat ze moeten laten zien wat wél acceptabel is en dat kwetsbaarheid geen minachting verdient.

Tegelijk waarschuwt Sm realistisch: dergelijke gruwelijke incidenten zullen zich nooit helemaal uitsluiten. Een deel van de daders blijft buiten beeld en is moeilijk vooraf te signaleren. Opvoeding, sociale gelijkheid en betere zichtbaarheid van risicogedrag kunnen echter het aantal gevallen terugdringen.