Seks ontdoen van de erotiek van machtsverschil, kan dat wel?

In dit artikel:

De discussie over progressieve seks verschuift van de vraag of seks veilig en consensueel is naar de vraag wat mensen daadwerkelijk verlangen. #MeToo legde vooral nadruk op veiligheid, schuld en schaamte. Nieuwe boeken en publieke debatten proberen daarnaast ruimte te maken voor genot, fantasie en seksuele bevrijding. Dat leidt tot een ongemakkelijke vraag: kunnen verlangens die draaien om dominantie, onderwerping of machtsverschil ook bevrijdend zijn, zelfs als ze niet passen bij feministische idealen?

Daan Borrel beschrijft in *Rechts verpest onze seks* hoe economische onzekerheid, hoge woonlasten, flexwerk, prestatiedruk en bezuinigingen op de zorg leiden tot een ‘seksrecessie’. Volgens haar is goede seks gelijkwaardig, veilig, lichamelijk bevredigend en voor niemand schadelijk. Linkse politiek moet de maatschappelijke voorwaarden voor zulke intimiteit verbeteren, zonder voor te schrijven hoe mensen in bed moeten handelen. Tegelijk hoopt Borrel dat seks die verbindt en bevrijdt ook kan bijdragen aan een gelijkere samenleving.

Manon Garcia vindt individuele toestemming onvoldoende als maatstaf. Mensen kunnen instemmen uit angst, sociale druk of de overtuiging dat ze een ander seksueel iets verschuldigd zijn. Consent moet daarom een voortdurend proces van afstemming zijn, waarin partners elkaar als autonome gelijken blijven zien. Zij is kritisch op verlangens en keuzes die volgens haar patriarchale normen bevestigen, bijvoorbeeld wanneer vrouwelijke onderwerping wordt gepresenteerd als pure empowerment. Het verlangen van een vrouw kan door een dominante man bovendien worden gebruikt als bewijs dat zijn politieke wereldbeeld klopt.

Die opvatting sluit aan bij een oude breuklijn binnen het feminisme. Tijdens de ‘sex wars’ verdedigden sekspositieve denkers als Gayle Rubin en Carole Vance seksuele variatie, zolang er instemming was. Sekscritici als Catharine McKinnon, Andrea Dworkin en Sheila Jeffreys benadrukten juist dat seks ook bestaande machtsverhoudingen kan reproduceren. Zij zagen heteroseksuele penetratie en de erotisering van mannelijke dominantie als mogelijke bevestigingen van het patriarchaat. Het debat laaide opnieuw op rond films als *Babygirl*, waarin een succesvolle vrouw verlangt naar onderwerping: is dat zelfbeschikking of een vertrouwd genderpatroon in een nieuw jasje?

Amia Srinivasan waarschuwt echter voor de gedachte dat mensen hun verlangens bewust politiek correct kunnen maken. Verlangen wordt gevormd door sociale machtsstructuren, maar kan daar niet eenvoudig van worden losgemaakt of aan worden aangepast. Seksuele bevrijding betekent volgens haar niet dat iedereen alles zou moeten kunnen verlangen, maar dat bredere emancipatie ruimte kan scheppen voor onverwachte vormen van liefde en solidariteit. Katherine Angel sluit daarbij aan. Zij vindt communicatie en zelfkennis belangrijk, maar waarschuwt dat een te strak ideaal van veilige, gelijkwaardige seks geen recht doet aan de onvoorspelbare en soms risicovolle werkelijkheid van erotiek.

In de bdsm-wereld proberen mensen juist praktisch met machtsverschillen om te gaan. Andy Buru benadrukt vier voorwaarden: consent, zorg, bewustzijn en communicatie. Dominantie en onderwerping hoeven volgens hem niet progressief of conservatief te zijn; het gaat erom hoe deelnemers met elkaar omgaan. Machtsdynamiek kan erotisch zijn omdat polariteit spanning oproept. Onderdanigheid is bovendien niet per definitie passief of zwak: overgave kan ook vertrouwen en kracht uitdrukken. Wel is betere seksuele voorlichting nodig, omdat veel mensen hun ideeën over seks uit porno of oppervlakkige populaire cultuur halen.

De auteur onderzoekt daarmee ook de emancipatoire kant van zelfverlies. Filosofen als Leo Bersani zien seks als een ervaring waarin het stabiele beeld van het autonome zelf tijdelijk kan verdwijnen. Dat kan bedreigend zijn voor traditionele mannelijkheid, maar juist daarom ook bevrijdend. Veerle van Wijngaarden en Angel stellen dat seksualiteit ruimte biedt om verlangens en rollen te ontdekken die niet vooraf vastliggen. Het probleem zit mogelijk minder in het verlangen naar overgave dan in de manier waarop gender en macht dat verlangen interpreteren en gebruiken.

De centrale conclusie is dat goede seks niet ontstaat door één progressief model op te leggen. Ongelijkheid, gebrekkige zorg en sociale druk moeten worden bestreden, maar macht en onzekerheid zullen nooit volledig uit erotiek verdwijnen. Consent, communicatie en zorg zijn noodzakelijke vaardigheden, geen garantie dat seks voorspelbaar of risicoloos wordt. Seksuele bevrijding vraagt daarom niet om het voorschrijven van wat mensen zouden moeten willen, maar om genoeg vrijheid, kennis en veiligheid om verlangens te onderzoeken zonder schaamte of dwang.