Rosan Smits van De Correspondent: 'Wilders put net als Trump uit het draaiboek van fascisme'

In dit artikel:

Rosan Smits, adjunct-hoofdredacteur van De Correspondent, schreef het boek Dit is fascisme nadat ze op 20 januari, tijdens de start van wat zij noemt Trumps tweede termijn, in een redactievergadering alarm sloeg over de ontwikkelingen in Washington. Haar centrale stelling: fascisme is geen eenduidige ideologie of eenvoudige bestuursvorm, maar een herkenbaar strategiepatroon waarmee politieke spelers stap voor stap de democratische rechtsstaat van binnenuit ondermijnen en alleenheerschappij proberen te vestigen.

Smits onderscheidt een aantal kernkenmerken die terugkeren: een politiek gebaseerd op het recht van de sterkste en ultranationalisme; systematische monddoodmaking van tegenstanders, kritische media en wetenschappers; minachting voor onafhankelijke rechters; het aanwijzen van zondebokken; en het mobiliseren van een mythisch verlangen naar nationale wedergeboorte. In plaats van swastika’s en massale bureaucratische moordmachine ziet ze in Westerse contexten andere symbolen en instrumenten terugkeren — van MAGA-petjes en online extremistische memes tot een triumfantelijke, polariserende retoriek.

Een opvallende tactiek is het routinematig zaaien van onwaarheden. Smits beschrijft Trumps voortdurende leugens als een vorm van “trollen”: niet bedoeld om rationeel te overtuigen, maar om feiten te degraderen en mensen te dwingen zich achter een alternatieve werkelijkheid te scharen. Onbetrouwbaarheid is juist een kracht: tegenstrijdigheden en machtsleugens laten zien wie bepaalt wat ‘waar’ is en wie erbij hoort. Dat proces krijgt ruimte wanneer elites meewerken of passief toezien; Smits wijst erop dat historische voorbeelden — zoals de steun van conservatieve en economische elites in Duitsland in de jaren ’30 — laten zien dat steun of tolerantie essentieel is voor het succes van fascistische projecten.

Smits plaatst Trump expliciet in dit patroon: hij is, zo stelt ze, weliswaar geen Mussolini of Hitler en is gevormd door de Amerikaanse context, maar gebruikt vergelijkbare tactieken van radicalisering om binnen de Republikeinse Partij en het staatsapparaat macht te consolideren. De bestorming van het Capitool en de leugen van gestolen verkiezingen fungeerden als keerpunt waarop veel wetenschappers hun oordeel verhardden en de aanwezigheid van een massabeweging zichtbaar werd die geweld tegen instituties niet schuwt. Ook het idee om kritische ambtenaren vroegtijdig te verwijderen — onderdeel van plannen zoals Project 2025 van de Heritage Foundation — past in klassieke stappen richting autocratisering.

Smits maakt de vertaalslag naar Nederland. Geert Wilders noemt ze geen kopie van Trump of Hitler, maar een politicus die elementen uit hetzelfde “draaiboek” gebruikt. Voorbeelden zijn het zaaien van twijfel over verkiezingsuitslagen, complottheorieën rond stembureaus en het inzetten van polariserende boodschappen die eerst extreem klinken en later in een afgezwakte versie acceptabel gemaakt worden (piketpaaltjespolitiek). Hoewel Wilders in absolute zin minder extremistisch is dan Trump, heeft hij volgens Smits het Nederlandse politieke landschap naar rechts opgeschoven; daarnaast zijn partijen als FvD en JA21 ook zichtbaar gegroeid.

Belangrijke verschillen blijven bestaan: Nederland staat er volgens Smits veel minder extreem voor dan de Verenigde Staten, en Wilders heeft meer raakvlakken met Europese leiders als Viktor Orbán en Giorgia Meloni, vooral in het ondermijnen van Europese instituties. Het uiteindelijke doel van fascistische bewegingen verschilt per context — waar Hitler expansie wilde, ziet Smits bij Trump een sterke nadruk op persoonlijk en financieel gewin — maar de instrumenten en fasen van opkomst vertonen consistentie.

Wat valt ertegen te doen? Smits pleit voor waakzaamheid: herkennen en benoemen van fascistische patronen is een collectief belang. Democratische instituties en grondwetten beschermen vraagt actieve inzet van politici, journalisten en burgers; democratie verdedigt zich niet vanzelf. Ze waarschuwt voor graduele erosie — universiteiten die leerstoelen schrappen, bedrijven die diversiteitsbeleid intrekken, burgerlijke terughoudendheid op sociale media — en benadrukt dat het bij veel kleine stapjes begint. Tegelijk blijft ze voorzichtig optimistisch: veel fascistische bewegingen mislukken of veranderen uiteindelijk in kleurloze autocratieën; vroegtijdige herkenning en tegenstand kunnen voorkomen dat ze aan de macht komen.

Kort gezegd presenteert Smits fascisme als een flexibel maar herkenbaar repertoire van machtstechnieken die in veranderlijke gedaanten terugkeren, en roept op tot collectieve waakzaamheid om democratische kernwaarden en instituties te behoeden.