Rond de Perzische Golf geldt al eeuwen: wie de Straat van Hormuz beheerst, beheerst de regio
In dit artikel:
De Straat van Hormuz is al eeuwenlang een geopolitieke knoop in de wereldhandel: wie er de toegang beheerst, kan handel sturen en politieke invloed uitoefenen. Dat was in 1975 al helder voor de Iraanse sjah Mohammed Reza Pahlavi toen hij zijn militaire interventie in Oman rechtvaardigde; decennialang later blijkt ook de Amerikaanse regering steeds weer geconfronteerd met diezelfde kwetsbaarheid.
Historisch gezien fungeerde de zeestraat als schakel tussen Azië, Afrika en Europa. Vanaf de middeleeuwen floreerde de havenstad Hormuz door handel in specerijen, parels en zijde. Begin zestiende eeuw veroverden de Portugezen onder Afonso de Albuquerque het eiland Hormuz om de maritieme routes veilig te stellen; vanaf daar hieven zij tol en bevochten zij wie weigerde te betalen. Die praktijk leidde tot tegenmacht van Engeland en de Nederlandse Republiek, en tot discussies over vrij zeegebruik waarvoor Hugo de Groot zijn Mare Liberum formuleerde — het juridisch fundament voor vrije toegang tot zeegebieden dat eeuwen later nog steeds bij internationale verontwaardiging over blokkades wordt aangehaald.
In 1622 heroverde sjah Abbas I Hormuz met hulp van Engelse en Nederlandse schepen; de Nederlanders groeiden daarna uit tot dominante maritieme macht in de Golf. Economische belangen bleven het conflict bepalen, maar vanaf 1908 — met de ontdekking van olie in Iran — nam het belang van de Straat van Hormuz voor de wereldwijde energiestroom dramatisch toe. Blokkades kregen daardoor wereldwijd effect: Groot-Brittannië blokkeerde de straatafsluiting in de jaren vijftig na de nationalisering van olie door Mossadegh.
De Iraans-Iraakse oorlog (1980–1988) toonde hoe maritieme conflicten kunnen escaleren: met mijnen en aanvallen op olietankers ontstond de zogeheten „Tankeroorlog”, waarop de VS en bondgenoten, ook Nederland, begonnen met escorte- en mijnenruimmissies. Die operaties liepen tegen grenzen aan; Iran bleek mijnen sneller te leggen dan de internationale vloot ze kon opruimen.
Recente acties van de Iraanse Revolutionaire Garde — het inzetten van mijnen, drones en raketten — echoën de eeuwenoude tactiek van tol en controle over de zeestraat. Technieken en actoren veranderen, maar de strategische logica blijft: controle over Hormuz betekent macht over de regio en potentieel over wereldhandel en energievoorziening.