Robert Rainy, Schotse kerkleider die de bakens verzette
In dit artikel:
Robert Rainy, in Glasgow geboren op 1 januari 1826, was een centrale figuur in de Schotse vrijzinnige protestantse kerkhistorie: vanaf zijn studie aan het pas opgerichte New College (vanaf 1844) klom hij uit tot invloedrijk hoogleraar, rector (principal) van New College en politieke spil van de Free Church en later van de United Free Church. Zijn loopbaan beslaat de periode van de kerkelijke opschuddingen na de afscheiding van 1843, toen de Free Church ontstond uit een conflict over staatsinvloed op kerkbestuur.
Rainy werd in 1851 tot predikant in Huntly bevestigd en stapte kort daarna over naar de Free High Church in Edinburgh. In 1862 werd hij hoogleraar kerkgeschiedenis aan New College; in 1874 werd hij rector, een functie die hij tot 1901 vervulde. Als academisch leider stimuleerde hij een nieuwe generatie docenten die het ingezonken calvinisme wilden hernieuwen, maar geleidelijk een route naar meer schriftkritiek en theologische heroriëntatie opende.
Politiek was Rainy zeer vaardig. Vanaf ongeveer 1875 verwierf hij op synodaal niveau grote invloed. Hij voerde een berekende, tactische politiek om samengaan met de United Presbyterian Church mogelijk te maken. Tegenstanders zoals James Begg en John Kennedy, die vreesden voor het afzwakken van klassieke belijdenselementen (zoals de leer van uitverkiezing en de beperkte reikwijdte van de verzoening volgens de Westminster Confessie), konden zijn beweging uiteindelijk niet tegenhouden. In 1887 werd Rainy moderator van de Assembly, waarna fusies en concessies volgden: de United Presbyterian Church nam in 1887 een Declaratory Act aan die confessionele uitspraken versoepelde; de Free Church volgde in 1893. Dit leidde tot verdere afscheidingen, onder meer de vorming van de Free Presbyterian Church door behoudzuchtigen.
De opkomst van de zogenaamde Higher Criticism kreeg ook binnen Rainy’s kring ruimte. De zaak-William Robertson Smith — een hoogleraar die de mozaïsche auteurschap van de Pentateuch in twijfel trok en in 1881 werd afgezet — toonde de interne spanningen rond bijbelkritiek. Rainy stond sympathiek tegenover kritische intellectuelen en bevorderde binnen de nieuwgevormde United Free Church de positie van Schriftcritici, onder meer via contacten met figuren als Marcus Dods.
De ontwikkelingen wekten bezorgdheid buiten Schotland: in Nederland volgden Abraham Kuyper en De Bazuin de gang van zaken kritisch en zagen in de Declaratory Acts een systematische verzwakking van het calvinisme. Rainy overleed op 22 december 1906 tijdens een reis naar Australië. Zijn leiderschap had de richting van de Schotse afgescheiden kerken blijvend veranderd: de periode van levendige puriteinse devotie die na 1843 was opgelaaid maakte plaats voor geleidelijke liberalisering en een langdurig verval van wat men als geestelijk vitalisme beschouwde.