Rennen tot je hallucineert: wat bezielt de ultraloper en is dit nog gezond?

In dit artikel:

Ultralopen wint snel aan populariteit. De sport omvat wedstrijden vanaf ongeveer 50 kilometer en kent inmiddels wereldwijd naar schatting 2,5 miljoen lopers die minstens één erkende ultraloop hebben voltooid. Jaarlijks worden ongeveer vierduizend wedstrijden georganiseerd, ruim tien keer zoveel als tien jaar geleden. Ook in Nederland groeit het aantal deelnemers: naar schatting 1.500 tot 2.000 Nederlanders ronden elk jaar een ultraloop af, met vrijwel ieder weekend ergens een wedstrijd.

De aantrekkingskracht zit niet alleen in prestaties. Tijdens lange inspanningen verdwijnen dagelijkse zorgen volgens veel lopers naar de achtergrond. Het leven draait dan om elementaire zaken als bewegen, eten, drinken en doorgaan. De Britse journalist Adharanand Finn beschreef na zijn voorbereiding op de 176 kilometer lange Ultra-Trail du Mont-Blanc hoe uitputting soms juist een gevoel van rust en helderheid oplevert. Voor sommige deelnemers is ultralopen bovendien een manier om structuur te vinden na verslaving of psychische problemen. De sport kan daarmee uitgroeien tot een levensstijl of zelfs een spirituele ervaring.

Tegelijkertijd schuilt daarin een gevaar. Wie doorzettingsvermogen als onderdeel van zijn identiteit gaat zien, kan lichamelijke signalen negeren. Tijdens wedstrijden lopen deelnemers soms door met maag- en darmklachten, bloedende voeten of verkrampte spieren. Pijnstillers worden gebruikt om verder te kunnen. Ook slaaptekort en uitputting kunnen tot hallucinaties leiden.

De Amerikaanse ultraloper Dean Karnazes ondervond dat in Death Valley. Tijdens zijn eerste poging de Badwater Ultramarathon van 217 kilometer te volbrengen, liep hij achttien uur door een woestijn waar de temperatuur tot 57 graden opliep. Nadat zijn bevoorradingsauto was uitgevallen, kreeg hij geen eten en vooral geen water meer. Hij hallucineerde een goudzoeker die om water vroeg, viel uiteindelijk bewusteloos neer en werd door zijn begeleiders gevonden. Een jaar later keerde hij terug en haalde hij de finish; inmiddels heeft hij de race tien keer voltooid.

Ook de medische wetenschap zoekt nog naar de grens tussen gezonde inspanning en overbelasting. Een internationaal consensusdocument, waaraan onderzoekers van het Radboudumc meewerkten, stelt dat fanatieke sporters gemiddeld drie tot zes jaar langer leven dan weinig actieve leeftijdsgenoten. Dat betekent niet dat extreme duursporters geen hartproblemen krijgen. Boezemfibrilleren, littekenweefsel in de hartspier en verkalking van de kransslagaders lijken bij mensen die jarenlang zeer intensief trainen mogelijk vaker voor te komen. Klachten kunnen bovendien atypisch zijn: een sporter die plotseling niet meer kan meekomen, merkt soms eerder iets dan iemand die pijn op de borst krijgt.

Daartegenover staan onderzoeken die op gezondheidsvoordelen wijzen. Australische onderzoekers vonden bij ultralopers gemiddeld langere telomeren, DNA-uiteinden die met veroudering in verband worden gebracht. Sportcardioloog Harald Jørstad van Amsterdam UMC benadrukt echter dat de kennis over langdurige extreme training nog beperkt is. Het grootste gezondheidsvoordeel wordt volgens hem doorgaans al bereikt met vier tot zes uur intensieve beweging per week. Extra trainingsuren leveren niet vanzelf extra bescherming op. Of iemand problemen ontwikkelt, hangt waarschijnlijk mede af van erfelijke factoren, trainingsverleden en herstelvermogen. Ultralopen is volgens Jørstad daarom vooral een keuze voor ervaring, uitdaging of erkenning, niet voor een gezonder hart.

De prestatiedruk neemt bovendien toe. Sociale media belonen spectaculaire verhalen over afzien en toch finishen sterker dan een gecontroleerde wedstrijd. Sportarts en inspanningsfysioloog Guido Vroemen ziet dat lopers zichzelf daardoor steeds vaker vergelijken en te snel langere afstanden kiezen. Daarbij wordt het belang van herstel onderschat: het lichaam wordt niet alleen door trainen sterker, maar vooral door de rust erna. Trainingsapps en sporthorloges kunnen die druk versterken, al geven hun metingen over slaap, stress en herstel volgens Vroemen niet altijd een betrouwbaar beeld van hoe iemand zich werkelijk voelt. De belastbaarheid verschilt per persoon; de afstand die een ander aankan, is geen geschikte norm voor iedereen.

De Britse ultraloper Sophie Power leerde dat na een bijna fatale ervaring in een zesdaagse junglerace in Cambodja. Ze dronk daar zoveel water dat haar natriumgehalte gevaarlijk daalde. Door die ernstige hyponatriëmie raakte ze in coma. Sindsdien let ze scherper op haar herstel, laat ze bloedwaarden controleren en stopt ze wanneer de omstandigheden te riskant worden. Haar doel is niet langer uitsluitend de finish, maar ook de vraag of ze de volgende dag haar normale leven kan hervatten. Ze zet zich daarnaast in om de sport toegankelijker te maken voor vrouwen, die nog altijd een minderheid vormen.

Organisatoren zien vooral bij onervaren deelnemers een onderschatting van de belasting. Bij de zwaarste Legends Trails in de Ardennen, met afstanden tussen 270 en 350 kilometer, valt ongeveer 30 procent uit. Dat komt meestal niet door acute medische problemen, maar door een combinatie van vermoeidheid, slaapgebrek, voedingsproblemen en mentale uitputting. Een ultraloop van honderden kilometers vraagt volgens organisator Tim de Vriendt een heel andere voorbereiding dan een marathon, met aandacht voor kou, eenzaamheid, voeding en langdurig slaaptekort. Hij vindt verplichte medische verklaringen niet per se effectief en legt de verantwoordelijkheid in belangrijke mate bij de deelnemer. Sommige wedstrijden stellen wel voorwaarden, zoals eerdere kwalificaties voor de UTMB of een beperkte selectie bij de Barkley Marathons.

De veiligheid is volgens Karnazes ondertussen verbeterd. Gps-technologie, betere bevoorrading en medische ondersteuning maken verdwalen en langdurig zonder water zitten minder waarschijnlijk dan vroeger. Toch blijft de kern van de sport onveranderd: deelnemers zoeken hun fysieke en mentale grenzen op. De belangrijkste vraag voor beginnende lopers is daarom niet welke afstand anderen afleggen, maar welke belasting past bij hun eigen lichaam en herstelvermogen.