Regering vaker staatsrechtelijk over de schreef

In dit artikel:

Het Montesquieu Instituut onderzoekt al jaren hoe Nederlandse regeringen omgaan met hun grondwettelijke informatieplicht tegenover de Tweede Kamer. Artikel 68 van de Grondwet verplicht ministers het parlement tijdig en volledig te informeren, behalve wanneer bijvoorbeeld staatsveiligheid, privacy, vertrouwelijke bedrijfsinformatie of persoonlijke beleidsopvattingen in het geding zijn. Volgens het instituut zijn vooral de afgelopen twintig jaar geregeld conflicten ontstaan over de vraag of de Kamer voldoende, juiste en tijdige informatie ontving. Politieke versnippering, moeizame coalitievorming en de bescherming van zittende coalities worden als belangrijke oorzaken genoemd.

De onderzoeken bestrijken onder meer de dossiers Srebrenica, de Bijlmerramp, de Betuwelijn, woningcorporaties, overheids-ICT en de toeslagenaffaire. In die laatste zaak werd een document van de Belastingdienst, waarin werd geadviseerd terughoudend te zijn met schadevergoedingen aan gedupeerde ouders, ondanks herhaalde verzoeken niet verstrekt aan de commissie-Donner en de Tweede Kamer.

Ook bij grote infrastructuurprojecten schoot de informatievoorziening tekort. De Algemene Rekenkamer stelde vast dat de Kamer een derde van de gewenste informatie niet kreeg. Van de informatie die wel werd verstrekt, was in meer dan twee derde van de gevallen sprake van onjuistheden, onvolledigheid of een gebrekkige onderbouwing. De Betuweroute kostte uiteindelijk 4,7 miljard euro, ruim vier keer de oorspronkelijk goedgekeurde 1,1 miljard euro. Tussen 1980 en 2012 liepen de overschrijdingen bij infrastructurele projecten volgens de aangehaalde onderzoeken op tot circa 100 miljard euro.

De parlementaire onderzoeken naar Srebrenica (1999-2000) constateerden dat de Kamer onvoldoende was geïnformeerd over de militaire en politieke omstandigheden, de risico’s van de missie, de betekenis van de status ‘safe area’ en de mogelijkheden van Dutchbat. Ook de samenwerking tussen Defensie en Buitenlandse Zaken en de evaluatie van ervaringen waren gebrekkig.

Bij de woningcorporaties Vestia, Rochdale en SGBB werden tussen 2012 en 2014 wanbestuur, financieel mismanagement, risicovolle financiële producten en onvoldoende toezicht vastgesteld. Het parlementaire onderzoek naar ICT-projecten concludeerde in 2014 daarnaast dat de overheid te weinig inzicht had in kosten en baten, over onvoldoende kennis beschikte en projecten slecht aanstuurde. Volgens de Algemene Rekenkamer kreeg het parlement in 2019 vooral informatie over nieuwe ICT-projecten; gegevens over beheer en onderhoud van bestaande systemen ontbraken grotendeels, terwijl die ongeveer 75 procent van de rijksuitgaven aan ICT vertegenwoordigen.

De auteur ziet hierin een terugkerend patroon van bestuurlijk falen en het achterhouden of verdoezelen van informatie. Volgens hem ondermijnt dit de grondwettelijke positie van het parlement en draagt het bij aan het sterk gedaalde vertrouwen in de Nederlandse politiek. Hij pleit daarom voor duidelijke functie-eisen voor politieke ambtsdragers.