Referendum geschrapt, Ongehoord Nederland en Renaissanceschool onder druk: Dr. Gert-Jan Mulder zegt de gevestigde macht het vertrouwen op

In dit artikel:

De tekst is een politieke aanklacht, geïnspireerd door een tweet van Thierry Baudet, oprichter van Forum voor Democratie. De auteur presenteert de aanklacht als een zelfstandige “akte” namens burgers die vinden dat vrijheid, democratie en de rechtsstaat niet afhankelijk mogen zijn van instemming met de opvattingen van de gevestigde politieke en maatschappelijke machthebbers.

De centrale stelling is dat openbare macht slechts een tijdelijk mandaat en een verantwoordelijkheid inhoudt. Een verkiezingsuitslag, benoeming of publieke functie geeft bestuurders geen morele onfeilbaarheid en evenmin het recht om instellingen als hun eigendom te behandelen. Burgers moeten bestuurders kunnen bekritiseren, beleid fundamenteel kunnen bestrijden, zich organiseren en langs vreedzame weg machtswisselingen kunnen afdwingen. Verkiezingen zijn daarvoor noodzakelijk, maar volgens de tekst niet voldoende als burgers geen werkelijke invloed op de uitkomst of het beleid kunnen uitoefenen.

Als voorbeeld wordt het Oekraïnereferendum van 2016 genoemd. Daar stemde 61 procent van de deelnemers tegen de goedkeuringswet, maar het referendum was raadgevend en dus juridisch niet bindend. De Wet raadgevend referendum werd in 2018 ingetrokken. De tekst erkent die juridische feiten, maar stelt dat de afschaffing van een instrument waarmee burgers correctie konden afdwingen, het vertrouwen in de politiek heeft beschadigd. Wie een referendum afschaft of onbetrouwbaar vindt, zou volgens de auteur moeten uitleggen welke andere betekenisvolle mogelijkheden burgers hebben om beleid rechtstreeks te beïnvloeden.

De akte waarschuwt daarnaast tegen politieke uitsluiting. Partijen mogen samenwerking weigeren en media mogen zelf bepalen wie zij uitnodigen, maar vreedzame politieke tegenstanders mogen niet zonder concrete grond buiten de legitieme gemeenschap worden geplaatst. Een partijverbod moet volgens de tekst een uiterst middel blijven, gebaseerd op aantoonbare bedreiging van de democratische rechtsorde, duidelijke wettelijke criteria en een onafhankelijke rechter. Daarbij wordt verwezen naar kritiek van de Raad van State op de mogelijk te ruime formulering van een voorgestelde verbodsgrond in de Wet op de politieke partijen.

Ook culturele en publieke instellingen komen aan bod. De stopzetting van de NS Publieksprijs in 2022 wegens manipulatie van het stemproces wordt genoemd; er werd toen geen winnaar uitgeroepen. In 2023 werd bovendien de mogelijkheid geschrapt om een boek buiten de genomineerde titels te kiezen. De tekst ziet daarin geen bewijs van een politiek complot, maar vraagt wel waarom een probleem met de betrouwbaarheid van stemmen wordt opgelost door de keuzeruimte van het publiek te beperken. Een publieksprijs zou ruimte moeten laten voor onverwacht succes, ook wanneer dat gevestigde culturele opvattingen uitdaagt.

Verder bespreekt de tekst het voorgenomen besluit van 8 september 2026 om de voorlopige erkenning van omroep Ongehoord Nederland in te trekken wegens vermeende wettelijke tekortkomingen. De auteur erkent dat journalistieke zorgvuldigheid, behoorlijk bestuur en naleving van regels noodzakelijk zijn, maar vindt dat bij een omroep met een afwijkend geluid extra zorgvuldig moet worden gemotiveerd welke regels zijn overtreden, waarom de maatregel evenredig is en hoe vergelijkbare gevallen worden behandeld. Ook wordt verwezen naar Kamervragen over de Renaissanceschool. Parlementaire vragen bewijzen volgens de tekst geen vervolging, maar toezicht op de school moet wel gaan over onderwijs, veiligheid en wettelijke kwaliteitseisen, niet over het weren van onwelgevallige overtuigingen.

Hoewel de genoemde kwesties juridisch en institutioneel van elkaar verschillen, ziet de auteur een gemeenschappelijk risico: burgers kunnen de indruk krijgen dat hun deelname alleen wordt geaccepteerd zolang zij geen gevestigde belangen bedreigt. De tekst stelt nadrukkelijk dat dit op zichzelf geen samenzwering bewijst, maar wel om een serieus democratisch antwoord vraagt. Vertrouwen moet volgens de akte worden verdiend door controleerbare, gelijke en rechtvaardige procedures.

De aanklacht legt daarbij ook verplichtingen op aan de eigen achterban. Wie vrijheid voor zichzelf opeist, moet diezelfde vrijheid gunnen aan politieke tegenstanders, andere scholen, omroepen en overtuigingen. De tekst pleit voor betekenisvolle burgerinvloed, openbare motiveringen, onafhankelijke rechtspraak, effectieve rechtsbescherming en grote terughoudendheid met partijverboden. De aangekondigde middelen zijn verkiezingen, publicaties, verenigingen, vreedzame bijeenkomsten, juridische procedures en het oprichten van alternatieve instellingen. De slotboodschap luidt dat democratie pas werkelijk bestaat wanneer macht kan wisselen, ook gehate tegenstanders rechtsbescherming krijgen en burgers iets mogen bereiken wat bestuurders zelf niet zouden hebben gekozen.