Reconstructie: Knoop over minderheidscoalitie werd aan ontbijttafel doorgehakt
In dit artikel:
Rob Jetten (D66), Dilan Yesilgöz (VVD) en Henri Bontenbal (CDA) voerden een rustige, doelgerichte formatie die ondanks een chagrijnige start en lastige financiën leidde tot de keuze voor een minderheidscoalitie. Waar eerdere formaties gekenmerkt waren door openlijke verwijten tussen partners, hield deze onderhandelingstafel bewust afstand van theatrale conflicten en koos men voor dé-escalatie en pragmatiek.
Begin december verhuisden de onderhandelaars met informateur Rianne Letschert naar landgoed De Zwaluwenberg bij Hilversum. Letschert, die volgens betrokkenen goed luistert en buiten de Haagse reflexen blijft, peilde niet alleen standpunten maar ook de sfeer: wat willen we bereiken en wat heeft de burger eraan? De setting — avonden bij de open haard, informele gesprekken en tijd voor persoonlijk contact — hielp om wantrouwen af te bouwen en onderlinge banden te versterken.
Een belangrijk dilemma tijdens deze ronden was of de drie partijen JA21 erbij moesten vragen. De VVD stond daar positief tegenover, maar D66 zag zowel numerieke als inhoudelijke nadelen: de kleine winst in zetels leverde weinig in de Eerste Kamer op en JA21 zou politieke ruimte kunnen beperken, met name op klimaat- en stikstofbeleid. CDA-leider Bontenbal nam de opdracht serieus; hij dook in literatuur over minderheidsregeringen en publiceerde later zijn bevindingen openbaar. Uiteindelijk besloten de drie partijen — na een tweede sessie op 8–9 januari en intern beraad — met z’n drieën verder te gaan.
De technische fase verliep relatief soepel en zonder veel lekken, maar stokte toen de financiële plaat op tafel kwam. Duidelijke keuzes moesten gemaakt worden voor extra uitgaven aan defensie, asiel en stikstof, terwijl politieke wensen werden opgeteld. D66’er Hans Vijlbrief werd de verbindende figuur om de verschillende cijfers en prioriteiten samen te voegen, maar kon aanvankelijk geen consensus afdwingen. De VVD hield vast aan strakke begrotingsdiscipline; D66 en CDA wilden tegelijkertijd ruimte voor investeringen. Na intensieve, nachtelijke overleggen — onder meer op 26 januari, terwijl VVD-financieel expert en minister van Financiën Eelco Heinen tot diep in de nacht doordraaide — sloot het trio een akkoord: er komt meer nadruk op financiële beheersing, maar ook bereidheid tot benodigde belastingverhogingen.
De formatie werd, vergeleken met voorgaande jaren, relatief snel afgerond. De drie partijen benadrukken achter de schermen bescheidenheid: zonder oppositie zijn hun plannen kwetsbaar, dus terughoudendheid is verstandig. Dat betekent ook afstand houden van grootse reclamecampagnes over verkiezingswinst, die intern op frictie stuitten. De gekozen minderheidscoalitie is voor de onderhandelaars geen ideale, maar wel de realistische uitkomst: voldoende om te regeren, mits ze bereid zijn voortdurend steun buiten de eigen fracties te zoeken en politieke compromissen te sluiten.