Rechters werken samen met asiellobby: de stille netwerken blootgelegd

In dit artikel:

Onderzoek van NieuwRechts beschrijft een hecht netwerk binnen het Nederlandse asielrecht, waarin rechters, asieladvocaten, VluchtelingenWerk, wetenschappers en overheidsjuristen elkaar op veel plaatsen tegenkomen. Zij werken samen in besturen, redacties van vakbladen, opleidingsorganisaties, adviescommissies en juridische procedures. Volgens het onderzoek kan die verwevenheid mede bepalen hoe asielregels worden uitgelegd en welke zaken uiteindelijk richtinggevend worden voor het beleid.

Een centrale rol speelt Stichting Migratierecht Nederland (SMN). De stichting leidt asieladvocaten op, beheert een databank met uitspraken en geeft vakbladen uit. SMN wordt geleid door staatsraad Aldo Kuijer, die ook zitting heeft in de Vreemdelingenkamer van de Raad van State, de hoogste rechter in asielzaken. Een van de vakbladen maakt SMN samen met VluchtelingenWerk. In de redacties zitten onder anderen rechters, IND-juristen, overheidsjuristen en medewerkers van VluchtelingenWerk. Ook andere leden van de Vreemdelingenkamer hebben eerder als asieladvocaat of voor belangenorganisaties gewerkt, terwijl een aantal juist uit de IND of de rijksoverheid afkomstig is.

Het onderzoek noemt als voorbeeld dat advocaten van Prakken d’Oliveira, een kantoor dat veel mensenrechten- en asielzaken doet en betrokken is bij het juridische team van VluchtelingenWerk, in zaken voor de Raad van State optraden. Daarna werden sommige uitspraken in vakbladen geduid door advocaten van hetzelfde kantoor. Volgens NieuwRechts komen vergelijkbare verbindingen terug in de Commissie Meijers, die regering en Europese instellingen adviseert over migratiewetgeving. In die commissie werken onder meer wetenschappers, rechters, asieladvocaten en de juridische leiding van VluchtelingenWerk samen. SMN behoort bovendien tot de financiers van de commissie.

Ook de voorwaarden voor gesubsidieerde rechtsbijstand verbinden de partijen. Asieladvocaten die met een toevoeging werken, moeten lid zijn van de werkgroep van VluchtelingenWerk. Een adviescommissie van de Raad voor Rechtsbijstand vond het in 2023 wenselijk dat zij ook lid zouden worden van een werkgroep van SMN. Verder ontmoeten de betrokkenen elkaar op congressen en in overleg met de Raad van State over de manier waarop uitspraken worden geschreven.

Dit najaar willen de betrokken organisaties en juristen een Vereniging voor Migratierecht oprichten. Initiatiefnemers zijn volgens het artikel de staatsraden Hanna Sevenster en Aldo Kuijer. Ook de juridische leiding van VluchtelingenWerk, de directeur van SMN, asieladvocaten, wetenschappers, rechtbankmedewerkers en vertegenwoordigers van de overheid zijn bij de voorbereiding betrokken. De vereniging moet een platform worden voor overleg tussen rechtspraak, advocatuur en wetenschap; in een latere samenstelling worden ook de IND en het ministerie van Justitie en Veiligheid genoemd.

VluchtelingenWerk is een belangrijke schakel in het netwerk. De organisatie informeert asielzoekers voordat zij door de IND worden gehoord, begeleidt hen en voert tegelijk belangenbehartiging en strategische procedures. Sinds 2016 ontving zij volgens het onderzoek meer dan 300 miljoen euro van het Rijk, dat daarmee het grootste deel van haar inkomsten levert. Het juridische team van VluchtelingenWerk kiest principiële zaken uit waarmee het Nederlandse beleid bij de Raad van State of Europese rechters kan worden aangevochten. Stichting Democratie en Media financierde dit team en ook projecten van Prakken d’Oliveira en de Commissie Meijers. Die stichting is begin 2025 gestopt met haar fondsactiviteiten.

Het artikel volgt vervolgens hoe standpunten uit dit netwerk kunnen doorwerken in de rechtspraak. Een rechtbank kan een prejudiciële vraag stellen aan het Europese Hof van Justitie. Het antwoord van dat hof is bindend en kan een strengere Nederlandse uitleg van het asielrecht doorbreken. Als voorbeelden noemt NieuwRechts een zaak over de beoordeling van documenten bij herhaalde asielaanvragen en een zaak over vrouwen en meisjes met een verwesterde levensstijl. In het eerste geval paste de Raad van State zijn lijn in 2022 aan nadat het Europese Hof had geoordeeld dat de documenten inhoudelijk moesten worden beoordeeld. In het tweede geval besliste het hof in 2024 dat vrouwen die gelijkheid tussen mannen en vrouwen als kernwaarde hebben omarmd, onder omstandigheden bescherming kunnen krijgen, ook zonder politieke of religieuze motivatie.

VluchtelingenWerk wijst daarnaast op eerdere Europese uitspraken over onder meer homoseksuele asielzoekers, persoonlijke omstandigheden bij vluchtelingen uit oorlogsgebieden, politieke overtuigingen en de belangen van alleenstaande minderjarige vreemdelingen. De organisatie ziet deze zaken als successen van haar strategische procesvoering. NieuwRechts benadrukt dat bij sommige procedures dezelfde kring terugkomt bij het selecteren van de zaak, het schrijven van juridische notities, het stellen van vragen aan het Europese Hof en het uitleggen van de uitspraak in vakbladen.

De betrokken instellingen bestrijden dat dit de onafhankelijkheid aantast. SMN zegt een onpartijdig kennisinstituut te zijn dat de hele migratieketen vertegenwoordigt. De Raad van State stelt dat rechters ook buiten de rechtszaal contact moeten hebben met advocaten, wetenschappers en andere betrokkenen en dat zij zaken onafhankelijk beoordelen. VluchtelingenWerk noemt begeleiding en belangenbehartiging verenigbare taken en zegt niet structureel met één advocatenkantoor te werken. De Commissie Meijers benadrukt dat adviezen intern door alle leden worden besproken en goedgekeurd.

De kern van de kritiek van NieuwRechts is daarom niet dat de samenwerking verboden zou zijn, maar dat dezelfde personen en organisaties op uitzonderlijk veel plekken aanwezig zijn. Volgens het onderzoek kan daardoor de indruk ontstaan dat de rechterlijke macht, belangenbehartiging, juridische wetenschap en beleidsadvisering onvoldoende van elkaar zijn gescheiden. Die concentratie voedt volgens de auteur het democratische debat over de vraag of asielbeleid vooral door de kiezer en regering wordt bepaald, of in belangrijke mate door een gespecialiseerde juridische sector en Europese rechters.