Rechters tikken overheid op de vingers over migratie-algoritmes

In dit artikel:

Nederlandse rechters eisen meer inzicht in de algoritmes die het ministerie van Buitenlandse Zaken en de IND gebruiken bij visum- en asielprocedures. Aanleiding zijn recente zaken waarin onduidelijk was welke rol zulke systemen speelden bij besluiten. Volgens onderzoeker Jarik ten Cate van de Universiteit Utrecht treden rechters daardoor actiever op dan gebruikelijk.

In een zaak over het afgewezen visum van een Iraanse vrouw oordeelde een rechter dat Buitenlandse Zaken had moeten uitleggen welke invloed het algoritme op de beslissing had. De rechtbank in Utrecht concludeerde uiteindelijk dat het systeem in deze zaak geen rol had gespeeld en dat er geen aanwijzingen waren voor vooringenomenheid. In Groningen onderzoekt de rechter een vergelijkbare zaak uit eigen beweging, omdat het ministerie de aanvraag mede met een algoritme had beoordeeld.

Ook de IND moet meer duidelijkheid geven over een systeem dat medewerkers helpt asielaanvragen te vergelijken met eerdere dossiers. Omdat niet altijd vaststond of het algoritme was gebruikt, moesten enkele aanvragen opnieuw worden beoordeeld. Zowel de IND als het ministerie zijn voorlopig niet van plan het gebruik van algoritmes standaard te vermelden in afwijzingen.

Het ministerie gebruikt bij ongeveer de helft van de circa 750.000 jaarlijkse visumaanvragen een systeem dat aanvragen vergelijkt op onder meer aanvraagland, reisdoel, leeftijd en nationaliteit. Op basis van eerdere ervaringen adviseert het of een aanvraag snel, regulier of intensief moet worden onderzocht. Volgens Buitenlandse Zaken maakt dit de beoordeling efficiënter en objectiever; ambtenaren nemen uiteindelijk zelf het besluit.

Daartegenover staan waarschuwingen voor discriminatie en stigmatisering. Een interne toezichthouder stelde dat het systeem groepen, zoals Surinaamse mannen van 26 tot 40 jaar die in Paramaribo een toeristenvisum aanvragen, op basis van hun profiel extra kan controleren. Onderzoek van NRC wees bovendien uit dat aanvragen van onder anderen Marokkanen, Tunesiërs en Egyptenaren relatief vaak een advies voor intensief onderzoek kregen. Amnesty noemt dit etnische profilering. Het ministerie zegt dat nationaliteit wettelijk relevant is en dat onderzoek geen vooringenomenheid heeft aangetoond.

Rechters willen volgens Ten Cate voorkomen dat fouten uit de toeslagenaffaire zich herhalen. Toen werden ouders met een dubbele nationaliteit vaker als fraudeur aangemerkt; het kabinet erkende later institutioneel racisme. De lopende rechtszaken kunnen uiteindelijk de principiële vraag beantwoorden of het gerechtvaardigd is mensen zwaarder te onderzoeken omdat zij lijken op anderen die eerder de regels overtraden, of dat dit neerkomt op discriminatie en stigmatisering.