Rapport: Nederlandse rechtsstaat in gevaar, overheid breekt demonstratierecht en sociale advocatuur af
In dit artikel:
De Civil Liberties Union for Europe (CLUE) concludeert in haar maandag gepubliceerde jaarrapport dat de rechtsstaat in Nederland ernstig onder druk staat. Nederland kreeg het etiket 'stagnator' en balanceert op meerdere terreinen op de grens van de zwaardere categorie 'afglijder', in gezelschap van landen als België, Denemarken en Frankrijk.
Het rapport noemt een toename van overheidsoptreden tegen activisten en demonstranten: in 2025 werden klimaatactivisten en pro-Palestijnse betogers geconfronteerd met verboden, massale arrestaties en strafrechtelijke vervolging. Het eerder door het PVV-kabinet-Schoof ingezette gebruik van noodmaatregelen om protesten te beëindigen werd door de Raad van State onrechtmatig bevonden. Ondanks een onafhankelijk advies eind 2025 om niet verder te beperken, voerden het rompkabinet van VVD en BBB en het huidige VVD-kabinet onder leiding van D66-premier Jetten plannen door die burgemeesters meer bevoegdheden en ruimere surveillance bij demonstraties geven, inclusief een verbod op gezichtsbedekkende kleding. NGO's voelen de druk: 86% meldt verslechterde werkomstandigheden en een nieuwe transparantiewet verplicht donaties openbaar te maken, iets wat critici zien als middelen om kritische organisaties te verzwakken.
Ook de rechtspraak en handhaving kampen met ernstige problemen. Het Openbaar Ministerie lag in 2025 grotendeels stil na een cyberaanval, met grote achterstanden; gevangenissen gingen in december in 'code zwart' door personeelstekorten. De sociale advocatuur slinkt door jarenlange lage vergoedingen — minder dan een kwart van de advocaten werkt nog in die sector en het aantal daalde bijna 13% in vijf jaar — met vergrijzing en schrijnende tekorten, vooral in asielrecht.
Op anticorruptiegebied werd een kritisch risico-rapport achtergehouden en een lobbyregister, lang aanbevolen door GRECO, van tafel geveegd ondanks parlementaire steun. CLUE waarschuwt dat, hoewel Nederland nog geen actieve 'ontmantelaar' van rechtsstaat is, geleidelijke erosie zonder politieke tegenkracht ernstige schade kan veroorzaken en pleit voor stevig beleid om die trend te keren.