Rapport legt de gluurzucht van gemeenten en politie bloot: waarom moet de overheid überhaupt weten wie er bij een protest staat?

In dit artikel:

Het College voor de Rechten van de Mens waarschuwt in het jaarrapport ‘Demonstreren in beeld’ voor de manier waarop gemeenten, politie en justitie gegevens over demonstraties verzamelen. Dat gebeurt niet alleen via aanmeldformulieren, maar ook door straatwaarnemingen, het volgen van sociale media, camerabeelden en soms burgerinformanten. Door deze informatie te combineren kan de overheid volgens het instituut gedetailleerde profielen opbouwen, waaruit bijvoorbeeld iemands politieke of religieuze overtuigingen blijken.

Die registratie kan burgers ervan weerhouden om te demonstreren of een protest officieel aan te melden. Organisaties zeggen dat zij vrezen dat namen, telefoonnummers en andere gegevens in verschillende overheidssystemen terechtkomen, zonder duidelijkheid over wie toegang heeft en wanneer de informatie wordt verwijderd. Het rapport benadrukt dat het feit dat een demonstratie openbaar is, niet betekent dat de overheid deelnemers onbeperkt mag volgen of profileren.

Een voorbeeld is een actie van dierenrechtenactivisten bij horecagroothandel Hanos in Nieuwegein op 15 juli. Zeven demonstranten toonden na afloop op verzoek van de politie hun identiteitsbewijs. In oktober ontvingen zij vervolgens op hun eigen naam en adres van Hanos een tijdelijk winkelverbod. De politie erkende later dat hun persoonsgegevens zonder voldoende wettelijke grondslag aan het bedrijf waren verstrekt en vroeg om verwijdering ervan.

Volgens een landelijke analyse van politieregistraties was bij ongeveer 97 procent van de onderzochte demonstraties tussen 2015 en 2022 geen gekoppeld incident geregistreerd. Het College vindt daarom dat vreedzame demonstranten niet standaard als veiligheidsrisico mogen worden behandeld. De politie mag alleen om identificatie vragen als dat redelijkerwijs nodig is voor haar taak, bijvoorbeeld bij het voorkomen van wanordelijkheden of het opsporen van daders.

Het mensenrechteninstituut adviseert gemeenten om demonstraties anoniem te laten aanmelden en alleen noodzakelijke gegevens te vragen, zoals plaats, tijd en verwacht aantal deelnemers. Gemeenten moeten bovendien duidelijk maken waarom gegevens worden verzameld, wie ze kan inzien en wanneer ze worden vernietigd. Het parlement zou volgens het College nieuwe toezichtbevoegdheden alleen moeten toestaan als de overheid precies kan uitleggen hoe de gegevens van demonstranten worden beschermd en gewist.