Radclyffe Hall stelde zich met 'The Well of Loneliness' voor de mozaïsche taak 'haar soort' door de woestijn van afwijzing te leiden

In dit artikel:

Radclyffe Hall publiceerde in 1928 op 48-jarige leeftijd The Well of Loneliness, een roman die vrouwelijke homoseksualiteit zichtbaar moest maken. Ze wilde lesbische lezers steun bieden én de houding van heteroseksuele middenklassers veranderen. Ze wist dat een openlijk lesbisch boek haar carrière kon schaden, maar vond het doorbreken van de stilte rond homoseksualiteit belangrijker.

De hoofdpersoon, Stephen Gordon, lijkt vanaf haar geboorte lichamelijk en in gedrag af te wijken van het traditionele vrouwbeeld. Ze draagt liever een rijbroek dan een jurk, houdt van paardrijden en schermen en voelt zich aangetrokken tot vrouwen. Net als Hall wordt Stephen door haar moeder afgewezen, erft ze genoeg geld om zelfstandig te leven en zoekt ze haar toevlucht in Parijs, waar destijds een zichtbare lesbische subcultuur bestond.

De roman is echter somber en benadrukt vooral het lijden van lesbische vrouwen. Stephen vindt liefde bij Mary, maar is ervan overtuigd dat een vrouw niet uitsluitend van die relatie kan leven. Daarom stuurt ze Mary weg, waarna die met een man verdergaat. Stephen blijft alleen achter en vraagt God uiteindelijk om lesbiennes het recht op bestaan te geven. Hall koos bewust voor dit tragische einde, omdat ze eerst sympathie en moreel begrip bij heteroseksuele lezers wilde wekken. Een gelukkige lesbische liefde zou volgens haar publiek te veel hebben geprovoceerd.

Omdat er in die tijd nauwelijks neutrale woorden voor homoseksualiteit bestonden, gebruikt Hall termen uit de seksuologie. Theorieën van onder anderen Karl Ulrichs en Richard von Krafft-Ebing beschreven homoseksualiteit als aangeboren en lesbiennes als vrouwen met een ‘mannelijke ziel’ of als leden van een derde geslacht. Die ideeën waren inmiddels achterhaald en legden sterke genderrollen op, maar boden homoseksuelen ook een niet-religieuze verklaring: zij waren zo geboren en dus niet schuldig aan hun verlangen.

Aanvankelijk werd het boek redelijk ontvangen, totdat de Britse Sunday Express een campagne begon onder de oproep het werk te onderdrukken. De krant schilderde homoseksualiteit af als een besmettelijke bedreiging voor jongeren en presenteerde de roman als een verleiding tot decadentie. Daarop volgde een rechtszaak in Groot-Brittannië. Schrijvers als E.M. Forster, Virginia Woolf, George Bernard Shaw en T.S. Eliot verzetten zich tegen een verbod, maar wilden niet allemaal de literaire kwaliteit of de moralistische strekking van het boek verdedigen. Woolf vond de roman bijvoorbeeld te sentimenteel en saai. De Britse rechter verklaarde het boek uiteindelijk obsceen.

Ook in de Verenigde Staten werd een rechtszaak aangespannen, met opnieuw steun van bekende schrijvers maar een ongunstige uitspraak. Hall’s uitgever had het drukwerk intussen naar Parijs laten brengen, waar het boek in het Engels werd uitgegeven. De ophef maakte de roman juist bijzonder gewild. Tot ver in de jaren vijftig stond hij onder meer op de boekenlijst van het Nederlandse COC en fungeerde hij voor veel lesbische lezers als een belangrijke gids.

In hetzelfde jaar verschenen ook Virginia Woolfs Orlando en Djuna Barnes’ Ladies Almanack, waarin lesbische thema’s verhuld of experimenteel werden behandeld. Die werken gelden literair als sterker, maar Hall koos juist voor een directe, ondubbelzinnige aanpak. Daardoor is The Well of Loneliness volgens de auteur van het artikel geen groot literair kunstwerk, maar wel een moedige poging om lesbiennes uit de onzichtbaarheid te halen en publiekelijk bestaansrecht op te eisen.