Profiel | Lang voor zijn dood leek het al alsof Navalny nooit meer zou vrijkomen
In dit artikel:
Nederland en andere westerse landen concluderen dat de Russische oppositieleider Alexei Navalny is vergiftigd. Russische gevangenisautoriteiten zeggen dat hij onwel werd na een wandeling en dat reanimatie geen effect had. Navalny, 47 jaar, was eerder al vergiftigd met het zenuwgif novitsjok in augustus 2020, toen hij tijdens een binnenlandse vlucht ernstig ziek werd en later in Duitsland herstelde. Dat vergif was eerder gebruikt in de aanslag op de Skripals in het Verenigd Koninkrijk.
Navalny kwam uit als de belangrijkste publieke criticus van president Vladimir Poetin en bouwde bekendheid op met zijn anticorruptiewerk via de stichting FBK. Vanaf de massale protesten in 2011 tegen vermeende verkiezingsfraude tot zijn rol als oppositieleider vanaf 2012, richtte hij zich vooral op het blootleggen van corruptie binnen de Russische elite. Zijn onderzoeken en publieke campagnes maakten hem zowel populair bij tegenstanders van het regime als tot een doelwit van de autoriteiten.
Gedurende jaren werd Navalny herhaaldelijk gearresteerd, mishandeld en geconfronteerd met juridisch ingrijpen dat door experts vaak als politiek gemotiveerd wordt gezien. Hij kreeg verschillende veroordelingen — onder meer in 2013 en 2014 voor fraudezaken die het Europees Hof voor de Rechten van de Mens later problematisch noemde — en daarmee een strafblad dat hem verhinderde deel te nemen aan verkiezingen, waaronder de presidentskandidaatstelling van 2018. In januari 2022 plaatsten Russische autoriteiten hem en zijn netwerk op een lijst van terroristische en extremistische organisaties; dat leidde tot een de facto verbod op zijn politieke activiteiten.
In 2022 en 2023 kregen de aanklachten en vonnissen een steeds zwaarder karakter: in maart 2022 negen jaar extra cel wegens verduistering, en later nog eens negentien jaar wegens zogenoemde extremistische activiteiten — totaalopsluitingen die in totaal ruim dertig jaar opleverden volgens rapportages. Navalny zat de laatste jaren in hoogbeveiligde strafkolonies in de oblast Vladimir en later, vanaf december 2023, in een afgelegen strafkolonie boven de poolcirkel in Noord-Siberië. Zijn team en familie klaagden over verslechterende gezondheid, herhaalde isolatie (hij zou tientallen keren in een isoleercel hebben gezeten) en vermoedens van verdere vergiftigingen of opzettelijke medische verwaarlozing — eerdere incidenten met huidzwellingen en ernstige koorts riepen ook al twijfels op.
Navalny keerde in januari 2021 vrijwillig terug naar Rusland na herstel in Berlijn en werd bij terugkomst meteen gearresteerd; die stap leidde opnieuw tot massale protesten. Zijn moeder, die hem kort voor zijn overlijden bezocht, zei dat hij er levendig en gezond uitzag. Internationale reacties op zijn dood waren geschokt; onder anderen demissionair premier Mark Rutte en NAVO-secretaris Jens Stoltenberg hielden Rusland verantwoordelijk.
Navalny blijft een polariserende figuur: zijn politieke verleden omvat scherpe, soms nationalistische en controversiële uitspraken en banden met extreemrechtse netwerken, maar vrienden en medewerkers zeggen dat zijn opvattingen in de loop der jaren verzachtten en dat zijn belangrijkste doel uiteindelijk een vrijer en minder corrupt Rusland was. De komst van bevestigde aanwijzingen voor vergiftiging zal de internationale druk op Moskou verder opvoeren en roept vragen op over de verantwoordelijkheid van de Russische staat voor de veiligheid van politieke gevangenen.