Prof. Zondag: Rechter zal kerkelijke autonomie zwaar laten wegen in kort geding Geldermalsen

In dit artikel:

In Tricht–Geldermalsen sleepten acht voormalige diakenen hun kerkelijke oversten en vergaderingen van de Gereformeerde Gemeenten (classis Utrecht, particuliere synode Noord‑West en de generale synode) voor de civiele rechter omdat zij terug in de kerkenraad willen. Aanleiding is een besluit van november waarin een meerderheid van de kerkenraad collectief zou hebben besloten dat alle leden aftreden; de oud‑diakenen menen dat zo’n algemene gedwongen aftreding niet kerkordelijk is toegestaan. Zij verloren eerder al in de interne appelprocedure bij classis en synode en beroepen zich nu op de generale synode — die echter pas in september 2028 bijeenkomt, terwijl zij vrezen dat dan al een nieuwe kerkenraad is geïnstalleerd.

Ds. A. Zondag, bijzonder hoogleraar kerk, recht en samenleving aan de Theologische Universiteit Apeldoorn, legt uit dat de burgerlijke rechter in het kort geding slechts mag nagaan of de kerkelijke colleges de eigen kerkorde — de Dordtse Kerkorde (DKO) met toelichting en appelregeling — hebben gevolgd. „De rechter zal de autonomie van de kerk zwaar laten wegen,” zei hij. De rechter kan dus niet vrijelijk het kerkrecht uitleggen of ambtsdragers definitief terugplaatsen; dat behoort primair tot de kerkelijke competentie. Wel kan de civiele rechter toetsen of de interne procedure voldoende waarborgen bood: is hoor en wederhoor toegepast, hadden partijen toegang tot stukken, en waren de beslissers onafhankelijk genoeg? Bij gebreken kan de rechter ingrijpen, bijvoorbeeld door tijdelijke maatregelen of het opleggen van dwangsommen, of eisen dat de synode eerder bijeenkomt.

De rechterlijke instantie zelf is onderwerp van controverse: de gedaagden hebben raadsheer mr. Dirk Vergunst gewraakt omdat hij zich eerder publiek kritisch heeft uitgelaten over de interne rechtsgang van de Gereformeerde Gemeenten; de wrakingszitting staat gepland op 25 juni. Zondag verwacht een reële kans dat de wraking slaagt, hoewel hij de integriteit van Vergunst niet betwijfelt.

Zondag signaleert ook structurele problemen in de interne rechtsgang: vaak dezelfde afgevaardigden in meerdere vergaderingen en deputaatschappen kan de schijn van gebrek aan onafhankelijkheid vergroten. Als mogelijke verbeteringen noemt hij meer roulatie van afgevaardigden en het betrekken van externe of neutrale deskundigen bij conflicten. Tot slot wijst hij op jurisprudentie van de Hoge Raad (onder meer Hattem, 2019) die bevestigt dat kerkelijke autonomie zwaar telt en dat burgerlijke rechters terughoudend moeten zijn.