Prof. Valika Smeulders: Ook in een seculiere samenleving is religie van grote betekenis

In dit artikel:

Valika Smeulders (56) belicht al decennialang de koloniale geschiedenis en het slavernijverleden binnen de Nederlandse erfgoedwereld. Sinds oktober 2024 vervult zij de bijzondere leerstoel Musea, Erfgoed en Religie, een samenwerkingspositie tussen het Rijksmuseum in Amsterdam en de Rijksuniversiteit Groningen. Vanuit die rol wil ze museumcollecties koppelen aan onderzoek en onderwijs, en die kennis vervolgens in tentoonstellingen zichtbaar maken.

Smeulders groeide op op Curaçao in een gezin dat maatschappelijke betrokkenheid hoog achtte. Ze begon met politicologie aan de Universiteit Leiden, stapte daarna over op Latijns‑Amerikaanse talen en culturen en werkte als journalist en onderzoeker rond beleid voor de Antilliaanse gemeenschap. Een keerpunt in haar loopbaan was haar pionierende onderzoek naar sporen van slavernij in bibliotheken, archieven en musea, waarna ze promoveerde op de manier waarop slavernij in musea in Afrika en het Caribisch gebied wordt gepresenteerd. Later werd ze conservator geschiedenis bij het Rijksmuseum, gericht op het slavernijverleden, en organiseerde ze succesvolle rondleidingen langs lokale sporen van slavernij in Den Haag.

Met haar nieuwe leerstoel richt Smeulders zich op religie als een verbindende lijn in de geschiedenis. Ze ziet religie niet alleen als privé‑overtuiging maar als factor die samenleven, macht en politiek mede vormgeeft. Religie bood volgens haar vaak houvast en veerkracht aan mensen tijdens lange perioden van onrecht, en speelt ook vandaag nog een rol in debatten over identiteit en belonging, ook in seculiere samenlevingen. Door religieuze aspecten explicieter mee te nemen in onderzoek en tentoonstellingen hoopt ze bredere en respectvollere gesprekken mogelijk te maken.

Als voorbeeld noemt ze een doos van schildpad en goud in het Rijksmuseum, ooit cadeau aan Willem IV bij zijn WIC‑functie. Waar zulke objecten traditioneel vanuit een perspectief van nationale trots zijn verteld, wil Smeulders nu ook de verbindingen met plaatsen als Elmina en Curaçao belichten en de verhalen van degenen die het werk deden maar niet profiteerden. Haar aanpak is erop gericht verschillende perspectieven zichtbaar te maken zodat mensen zichzelf herkennen in een groter, gedeeld verhaal van verbondenheid en macht — en zo de Nederlandse geschiedenis completer en meerstemmig maken.