'Politieke kwakzalver!' De atheïsten van De Vrije Gedachte bestoken elkaar met bittere verwijten

In dit artikel:

De Vrije Gedachte, de oudste nog bestaande vrijdenkersvereniging van Nederland (opgericht als De Dageraad in 1856), ligt in diepe interne crisis nadat de prijsuitreiking voor Vrijdenker van het Jaar in De Balie in Amsterdam uitmondde in een opstootje. Theodor Holman kreeg de oeuvreprijs, maar werd tijdens zijn dankwoord openlijk aangevallen door oud-laureaat Anton van Hooff en anderen uit het publiek die hem verwijten een eenzijdig pro-Israëlisch standpunt te hanteren, met name over de oorlog in Gaza. Van Hooff beklom het podium met een protestbord en verliet schreeuwend de zaal, waarna beveiligers hem uitgeleide deden. In de dagen daarna traden vier van de vijf bestuursleden van De Vrije Gedachte af; alleen de penningmeester bleef aan.

Het conflict draait grotendeels om de vraag of iemand die fel achter het Israëlische beleid staat — en volgens tegenstanders de omvang van Gazaanse slachtoffers zou bagatelliseren — nog kan worden gezien als vrijdenker. Binnen de vereniging botst een nieuwe, provocerende soort "ik zeg wat ik denk"-liberalisme (vergelijkbaar met GeenStijl) met het oudere, progressieve atheïsme dat sterk verbonden is met antikoloniale, feministische en sociale emancipatievraagstukken. Kritiek binnen en buiten de vereniging spitst zich toe op uitspraken van Holman en de keuze om hem te eren, maar ook op bestuurlijke werkwijzen en koerskeuzes die als problematisch worden ervaren.

Historisch ligt De Vrije Gedachte juist stevig verankerd in kritiek op religie en kerkelijke macht, met een traditie van sociale en politieke betrokkenheid: van protest tegen de Krimoorlog in de 19de eeuw, campagnes voor vrouwenemancipatie en geboortebeperking tussen de wereldoorlogen, tot radiouitzendingen en publieke columns van figuren als Anton Constandse. Die traditie van rationele religiekritiek en maatschappelijke inzet is voor velen reden tot zorg nu interne spanningen de organisatie bezwijken.

Leden en betrokkenen geven uiteenlopende oorzaken voor de escalatie. Jongere leden en kritische redacteuren merken op dat het terugtreden van het bestuur deels het gevolg is van gebrek aan draagvlak en communicatie: beslissingen, zoals het niet meer vooraf polsen van leden over prijswinnaars, wekten verontwaardiging. Sommigen verwijten het bestuur dat het te veel eigen, vaak rechtser gekleurde thema’s nastreefde — bijeenkomsten over nudisme of anti-trans-standpunten werden genoemd — en zich daarmee verwijderde van de linkse, emancipatorische kern waarop de vereniging historisch is gebaseerd.

Anderen, waaronder een van de afgetreden bestuursleden, menen dat conflict en scherpe meningen inherent zijn aan een vereniging van vrijdenkers: meningsverschil hoort erbij en de leiders wilden de vereniging juist verjongen en meer naar buiten brengen met nieuwe projecten zoals podcasts. De afgetreden bestuursleden noemen het vrijwilligerskarakter van hun taken als reden om plaats te maken wanneer de sfeer vergiftigd raakte.

Publieke atheïsten zoals Stine Jensen beschouwen de affaire als een gemiste kans. Zij zegt dat de timing ongelukkig is (een oeuvreprijs is niet primair een politiek instrument), maar benadrukt vooral dat vrije denkers juist nu zichtbaar moeten zijn in maatschappelijke debatten — over scheiding van kerk en staat, abortus, onderwijsrecht (artikel 23) en bio-ethische kwesties — en zich moeten organiseren tegen de opkomende alliantie van christelijk-conservatieve en rechts-nationalistische stromingen. Jensen wijst ook op het ontbreken van steun vanuit grotere humanistische organisaties toen publieke atheïsten onder vuur kwamen, en waarschuwt dat rechts-populistische en religieus-conservatieve bewegingen in Nederland terrein winnen.

Praktische raad van betrokkenen gaat uit naar terugkeer naar kernwaarden: sterke religiekritiek, verzet tegen staatsbemoeienis in persoonlijke levenssfeer, en aandacht voor medisch-ethische kwesties. Verder adviseren zij actieve werving, meer diversiteit in stemmen binnen de vereniging, en moderne communicatiemethoden zoals social media. Een nieuw kandidaat-bestuur van vijf personen heeft zich aangemeld; de Algemene Ledenvergadering beslist in maart 2026 over benoeming.

De casus illustreert hoe internationale geopolitieke kwesties — in dit geval Gaza — lokale, ideologische gemeenschappen kunnen splijten. Voor De Vrije Gedachte staat niet alleen interne vernieuwing op het spel, maar ook de vraag of zij als seculiere, vrijzinnige organisatie in staat is om haar historische rol als spreekbuis voor ongelovigen en verdediger van vrijheden te blijven vervullen.