Politiek steeds aantrekkelijker voor psychopaten en narcisten
In dit artikel:
Onderzoek wijst erop dat de afgelopen decennia relatief meer mensen met narcistische of psychopathische trekken in de politiek zijn terechtgekomen, en dat dat risico’s voor organisaties en de samenleving met zich meebrengt. In haar proefschrift (2021) analyseerde gedragswetenschapper Désiré Palmen het fenomeen van de ‘succesvolle psychopaat’ in leidinggevende functies en concludeerde dat zulke leiders vaker onethische beslissingen nemen, de arbeidsvreugde en gezondheid van medewerkers schaden, verzuim en witteboordencriminaliteit bevorderen en uiteindelijk kunnen leiden tot slechte prestaties of maatschappelijke crises (denk aan de financiële crisis van 2008).
De politieke arena is volgens Palmen bijzonder aantrekkelijk voor mensen met dit soort kenmerken omdat die posities macht en controle bieden en gedrag zoals charme, manipulatie en gebrek aan empathie kunnen belonen — zeker tijdens campagnes. Ook het vermogen om een zorgvuldig opgebouwd imago te handhaven speelt mee. Meerdere studies tonen daarnaast aan dat narcistische eigenschappen vaker voorkomen onder politici en andere elites dan in de algemene bevolking.
Voor Nederland is open data over individuele psychologische profielen schaars; twee recente studies noemen wel Nederlandse partijleiders. Een onderzoek van de Vrije Universiteit (2017) en een publicatie van drie universiteiten (15 april 2025) evalueren onder meer Mark Rutte en Geert Wilders op persoonlijkheidskenmerken, en plaatsen verschillen in integriteit, bescheidenheid en zelfcontrole. De tekst stelt dat integriteit onder partijleiders zeldzaam is geworden, wat mede verklaart waarom het publiekvertrouwen in politici tanende is.
Het Sociaal Cultureel Planbureau signaleert toenemende polarisatie in Nederland. Internationale studies koppelen die trend deels aan de opkomst van leiders met narcistische, psychopathische of machiavellistische trekken; zulke leiders vergroten ‘affectieve polarisatie’ — het vijandiger worden van kiezers tegenover tegenstanders. Ook het intensieve gebruik van sociale media door politici lijkt narcistische neigingen te stimuleren en zo het probleem te verergeren.
Als reactie op deze ontwikkelingen pleit de topadviseur mr. dr. Leo Klinkers (boek 2023) voor ingrijpende systeemwijzigingen: duidelijker wettelijke kaders voor soevereiniteit en EU-competenties, strengere anti-corruptiewetgeving, wettelijke eisen aan bekwaamheid en geschiktheid van politici en een wettelijke rol voor burgers bij selectie en periodieke beoordeling van parlementariërs.
De auteur sluit zich aan bij Klinkers: structurele hervormingen zijn nodig om vertrouwen terug te winnen; alleen andere gezichten in dezelfde instituties volstaan niet.