Politicoloog Carolien van Ham: 'Vastgelopen bestuur, zoals bij het kabinet-Schoof, is een aanjager van democratische erosie'

In dit artikel:

Democratieonderzoeker Carolien van Ham (Radboud Universiteit, lid van de Kiesraad) waarschuwt dat Nederland niet langer automatisch kan rekenen op hoog politiek vertrouwen en vlekkeloos bestuur. De recente verkiezingen lieten dat zien: op veel stembureaus hingen voor het eerst posters die kiezers expliciet uitnodigden om het stemmen en tellen te komen bekijken — een directe reactie op groeiend wantrouwen en op publieke verdenkingen over de integriteit van het proces. Geert Wilders verspreidde suggesties over 'verdwenen' stembussen en twijfels over de beveiliging van verkiezingssoftware, berichten die door sommige media werden overgenomen maar uiteindelijk niet tot formele procedures leidden; Wilders erkende later zijn tweede plaats, mede omdat het verschil met D66 ruim genoeg was (ongeveer dertigduizend stemmen).

Van Ham benadrukt dat de technische kwaliteit van Nederlandse verkiezingen hoog blijft — internationaal onderzoek plaatst Nederland structureel in de top tien qua verkiezingsintegriteit — en dat kleine telverschillen menselijk en verwacht zijn. Bovendien bestaan institutionele waarborgen: de Tweede Kamer kan hertellingen of nieuwe verkiezingen afdwingen als uitslagen twijfelachtig zijn. Toch is het politieke klimaat kwetsbaarder geworden. Wereldwijd doemt sinds het begin van deze eeuw een omkering op: waar ooit meer democratisering plaatsvond, zien onderzoekers nu toenemende ‘democratische erosie’, aangedreven door bewuste handelingen van politieke actoren, niet door een vanzelfsprekend verval.

In Nederland vertaalt die erosie zich vooral in het ondermijnen van tegenmachten en in het verlangen om het parlement te omzeilen. Het debat over het gebruik van noodwetgeving bij migratie laat zien hoe risicovol dat is: noodwetten kunnen precedentwerking hebben en blijvende uitbreiding van uitvoerende macht mogelijk maken. Onder druk van kritiek en interne tegenstand koos het kabinet uiteindelijk voor spoedwetgeving waarbij beide Kamers betrokken blijven — een voorbeeld dat laat zien dat de democratie nog bestand is tegen overhaaste machtsexpansie.

Van Ham wijst op drie belangrijke aanjagers van democratische achteruitgang: crisissen (echte of gefingeerde), affectieve polarisatie (negatieve gevoelens tussen burgers met andere politieke opvattingen) en bestuurlijke stagnatie of gridlock. In Nederland is inhoudelijke polarisatie relatief beperkt; burgers liggen in veel kwesties dichter bij elkaar dan het publieke debat doet vermoeden. Wel is affectieve polarisatie toegenomen en werkt langdurige bestuurlijke stilstand schadelijk: als de overheid niet levert, zakt het vertrouwen snel.

De herstelopgave is breed. Van Ham noemt concrete versterkingen: meer transparantie (zoals het open tellen van stemmen), instituties die fouten durven benoemen en verbeteren (bijvoorbeeld discussies in de rechtspraak over vooroordelen), en beter getrainde, weerbare ambtenaren die grenzen van bevoegdheden bewaken. Ook burgerinitiatieven — buurtgesprekken, burgerberaden en lokale samenwerkingsprojecten — worden als waardevol gezien omdat ze mensen direct invloed en ervaring met democratisch handelen geven. Politici zelf moeten de informele normen van de Nederlandse consensuscultuur blijven naleven; het proportionele kiesstelsel blijft een verdedigingslinie tegen autocratische tendensen, maar het werkt alleen als politieke actoren bereid zijn tot compromissen.

Kortom: Nederland is nog geen afgedreven democratie, maar kwetsbaarheden vragen actief herstelwerk: beleid dat levert, transparante instituties, sterke ambtenarij, betrokken burgers en politici die de spelregels respecteren zijn cruciaal om verdere erosie te voorkomen. De nieuwe regering krijgt de kans — en volgens Van Ham de plicht — om de gridlock te doorbreken en het vertrouwen te herwinnen.