Poetin kan en wil niets anders dan zijn oorlog voortzetten, ook al verzwakt hij daarmee zijn land

In dit artikel:

Aan de vooravond van de Russische parlementsverkiezingen van 20 september groeit de twijfel binnen delen van de elite over de oorlog in Oekraïne en de koers van president Vladimir Poetin. Toch zijn er geen aanwijzingen dat het regime van plan is van richting te veranderen.

Dat blijkt onder meer uit de opvallende openheid van miljardair Andrej Melnitsjenko. In een uitgebreid interview met The Economist waarschuwde de voormalige rijkste man van Rusland voor de toekomst van zijn land na de oorlog. Hij vreest onder meer afhankelijkheid van China, een burgeroorlog of een verdere marginalisering van Rusland. Een gesloten, repressieve staat vindt hij een doemscenario. Melnitsjenko pleit voor een sterk en soeverein Rusland waarin zakenmensen en technocraten meer invloed krijgen, maar sprak zich niet rechtstreeks uit tegen Poetin of de oorlog.

Volgens Ruslandkenner Tatiana Stanovaya is juist die voorzichtige, loyale kritiek veelzeggend. Melnitsjenko zou toestemming voor het interview hebben gekregen, maar zijn woorden tonen volgens haar dat delen van de elite zich afvragen of het regime nog kan waarmaken wat het belooft. Na jaren van stilzwijgen groeit de bezorgdheid over de kosten van de oorlog, de economische vooruitzichten en Poetins vermogen om problemen op te lossen. Ook het ontslag van hoofdeconoom Andrej Klepach, nadat hij sprak over economische uitputting en een mogelijke sociale crisis, wijst op spanningen binnen het systeem.

De verkiezingen zelf zullen die ontwikkeling niet direct weerspiegelen. Ze worden streng gecontroleerd en een overwinning van Poetins partij Verenigd Rusland staat vrijwel vast. Betekenisvolle oppositie is uitgeschakeld: de anti-oorlogspartij Jabloko werd van de kieslijst geweerd en kandidaat Boris Nadezjdin werd tot ‘buitenlands agent’ verklaard en week uit naar Parijs. Voor Poetin blijven de verkiezingen desondanks psychologisch belangrijk, omdat hij ze ziet als een signaal dat de bevolking achter hem staat.

Onder de bevolking zijn intussen wel tekenen van toenemende onrust zichtbaar. Sinds juni vertrekken opnieuw veel Russische mannen naar het buitenland uit angst voor mobilisatie. De hulporganisatie Get Lost ontvangt dagelijks 150 tot 180 verzoeken van dienstplichtontduikers en deserteurs. Hoewel een nieuwe landelijke mobilisatie nog niet is afgekondigd, worden mannen steeds vaker onder druk gezet om een militair contract te tekenen. Studenten en kwetsbare mannen zouden worden geïntimideerd, terwijl politiecontroles bij vervoersknooppunten en bedrijven terugkeren. Nieuwe wetgeving maakt oproepen bindend zodra ze digitaal zijn verstuurd en kan het paspoort van de ontvanger blokkeren.

Ook economisch neemt de druk toe. Na een aanvankelijke veerkracht is de groei vrijwel stilgevallen. Inflatie, rente en overheidstekort zijn hoog en het grootste deel van de financiële reserves is aan de oorlog besteed. In veel regio’s zijn brandstofquota ingevoerd, mede door Oekraïense droneaanvallen op Russische raffinaderijen. Russen klagen daarnaast over stijgende prijzen, een lager levensniveau en het ontbreken van een geloofwaardig toekomstperspectief.

De binnenlandse controle wordt verder aangescherpt. Het regime blokkeert steeds meer communicatie- en sociale media en stimuleert het gebruik van de staatsapp MAX. Volgens techonderzoeker Maria Kolomytsjenko werkt de FSB aan een internet waarop online activiteiten volledig aan paspoortgegevens zijn gekoppeld. Na de verkiezingen verwacht zij meer internetafsluitingen, een hardere strijd tegen VPN’s en verdere isolatie van Russische burgers van buitenlandse informatie.

Toch heeft Poetin voorlopig voldoende middelen om de oorlog voort te zetten. De militaire industrie draait op volle kracht, er worden nog altijd grote aantallen soldaten gerekruteerd en Rusland profiteert van economische en politieke banden met China, India en andere niet-westerse landen. Analiste Hanna Notte stelt dat Moskou zich sinds 2022 juist sterker internationaal heeft verbonden dan het Westen verwachtte. Rusland presenteert zich daarbij als tegenmacht van de Verenigde Staten en als verdediger van een rechtvaardiger wereldorde, een boodschap die in delen van de niet-westerse wereld aanslaat.

Die strategie heeft wel een hoge prijs. Rusland is steeds afhankelijker van China geworden, verloor invloed in onder meer Syrië, de Kaukasus en Centraal-Azië en heeft zijn buitenlandse politiek vrijwel volledig ondergeschikt gemaakt aan de oorlog. Volgens Notte is Rusland daardoor op langere termijn een zwakkere macht, maar juist die geopolitieke inzet maakt het voor Poetin moeilijk om zich terug te trekken.

De verkiezingen zullen daarom geen einde aan de oorlog brengen. Poetin houdt vast aan maximale eisen, waaronder Oekraïense ontwapening en overdracht van de volledige Donbas, en gelooft dat Rusland de confrontatie kan winnen door langer vol te houden dan het Westen. Daarmee botsen twee ontwikkelingen steeds sterker: zijn bereidheid om de oorlog voort te zetten ondanks afnemende middelen, en de groeiende vraag binnen Rusland naar verandering en realistischer oorlogsdoelen.