„Wij kijken met onze westerse bril naar Poetin en vragen ons af: meent hij het nu werkelijk?"

In dit artikel:

Het boek Poetins tsaristische droom van Beatrice de Graaf (hoogleraar internationale betrekkingen, Universiteit Utrecht) en Niels Drost (Ruslandexpert, Clingendael) beleeft binnen twee maanden al de vierde druk. De auteurs baseren hun analyse op ruim 11.000 toespraken en verklaringen van Vladimir Poetin sinds zijn aantreden in 2000 en schetsen een centrale stelling: Poetin profileert zich als een moderne tsaar die met behulp van het orthodoxe christendom en een hernieuwd grootmachtideaal stapsgewijs het Russische Rijk wil herstellen.

Hun reconstructie laat een langdurig proces van radicalisering zien. Aanvankelijk zocht Poetin na de val van de Sovjet-Unie erkenning als grootmacht — ook door samen te werken met het Westen na 2001 — maar dat veranderde toen het Westen niet voldeed aan zijn verwachtingen en toen NAVO-uitbreidingen (o.a. 2004) en regimewissels in nabije landen zijn wereldbeeld bevestigden. De scherpe draai werd zichtbaar op bijvoorbeeld de veiligheidsconferentie van München (2007) en escaleerde na binnenlandse protesten rond 2011, toen Poetin veranderingen en westerse inmenging als existentiële bedreigingen framen. Die ontwikkeling leidde uiteindelijk tot de grootschalige invasie van Oekraïne op 24 februari 2022.

Een belangrijk onderdeel van hun analyse is de rol van de Russisch‑orthodoxe Kerk. De kerk fungeert volgens De Graaf en Drost als politiek instrument: Poetin bouwt een messiaanse legitimatie op waarbij Rusland zich presenteert als beschermer van orthodoxie en traditionele orde — een moderne katechon die “het kwaad” van het Westen zou afwenden. De auteurs concluderen dat Poetin niet louter cynisch gebruikmaakt van religie; ze achten het aannemelijk dat hij zelf grotendeels in die ideologische mix gelooft, wat zijn volharding verklaart.

Wat betreft de dreiging voor andere landen: de Baltische staten vrezen Russische druk en infiltratie, maar een geloofwaardige Europese afschrikking maakt een grootschalige invasie minder waarschijnlijk. Intern is Poetin echter niet onomstreden: economische malaise, lange oorlogvoering en meer repressie zorgen voor onrust, maar vervanging van Poetin betekent niet per se het einde van het imperialistische gedachtegoed dat het land nu deels beheerst.

Het boek is toegankelijk geschreven en trok ook internationale aandacht (o.a. Financial Times, Wall Street Journal). De Graaf en Drost waarschuwen dat westerse onderschatting — een gebrek aan geo‑ideologische kennis — heeft bijgedragen aan het niet tijdig herkennen van de risico’s van Poetins strategie.