Pleisters plakken: Lagere accijnzen en btw als 'oplossing'
In dit artikel:
In politiek Den Haag leeft sinds kort de metafoor “huilen aan de pomp”: door de ontplofte situatie in het Midden-Oosten zijn brandstofprijzen wereldwijd sterk gestegen en merken Nederlandse huishoudens dat direct bij het tankstation. Tegelijkertijd lopen boodschappenprijzen door aanhoudende geopolitieke onrust hoog op. Veel partijen willen daarom direct ingrijpen, met name door het verlagen van btw en accijnzen op brandstof en levensmiddelen. Dat lijkt een eenvoudige manier om consumenten te ontlasten, maar het werkt in de praktijk niet zo zuiver als gepresenteerd.
Btw en accijnzen zijn indirecte belastingen: ze worden via verkopers geïnd en houden geen rekening met het inkomen van kopers. Ze vormen ook een grote inkomstenbron voor de overheid — het CBS rekent voor 2025 op bijna 95 miljard euro aan opbrengsten uit btw en accijnzen. Onderzoek wijst uit dat generieke verlagingen van zulke belastingen vaak disproportioneel voordeel opleveren voor hogere (midden)inkomens. TNO heeft recent laten zien dat een verlaging van de brandstofaccijns vooral bij hogere inkomens terechtkomt; een IMF-studie uit 2020 vond dat verlaging van het lage btw-tarief slechts beperkt doorwerkt in het prijsniveau bij de kassa. Met beperkte begrotingsruimte zijn zulke brede maatregelen dus inefficiënt en duur — en soms vooral aantrekkelijk om politieke of snelle zichtbare redenen.
De schrijver pleit daarom voor gerichtere korte- én langetermijnmaatregelen. Als kortetermijnoplossing is een automatische, tijdelijke toeslag voor reiskosten en boodschappen voor mensen die nu recht hebben op zorgtoeslag een haalbaar alternatief. Die toeslag kan inkomensafhankelijk gemaakt worden en de doelgroep eventueel uitgebreid (bijvoorbeeld tot 120% van de zorgtoeslaggrens). Omdat de Belastingdienst al over de benodigde gegevens beschikt, is uitvoering relatief eenvoudig. Zo’n maatregel helpt ook mensen zonder auto die door duurdere openbaarvervoerreizen worden geraakt. Hoewel het toeslagensysteem imperfect is, biedt dit veel gerichtere ondersteuning dan een algemene verlaging van accijnzen of btw.
Op structureel niveau wijst de analyse op een dieperliggend probleem: veel huishoudens zijn te kwetsbaar voor prijschocks door jarenlang economisch beleid zonder voldoende sociale buffers of een snelle, brede energietransitie. Een sneller inzetten op de groene transitie en effectiever sociaaleconomisch beleid zouden huishoudens minder blootgesteld hebben aan hoge brandstof- en energiekosten en hen meer weerbaarheid hebben gegeven tegen inflatie en geopolitieke schokken.
Conclusie: in plaats van brede belastingverlagingen die vooral incidenteel voordeel opleveren en veel inkomsten kosten, verdient de voorkeur aan tijdelijk gerichte inkomensondersteuning gecombineerd met structurele investeringen — in groene energie en in sterker sociaal-economisch beleid — om huishoudens echt te beschermen tegen toekomstige prijsschokken. Alleen zo kan Nederland deze economische storm beter doorstaan.