Plaveien BMW en Mercedes de weg voor Shell? Dit Duitse vonnis kan 'klimaatzaak van de eeuw' op z'n kop zetten
In dit artikel:
Vrijdag begint bij de Hoge Raad de laatste fase van de rechtsstrijd tussen Milieudefensie en Shell over wie verantwoordelijkheid draagt voor de vermindering van CO2-uitstoot. Beide partijen en de Stichting Milieu & Mens krijgen uitzonderlijk de gelegenheid mondeling hun standpunten toe te lichten; normaal toetsen hoge rechters alleen schriftelijk of lagere rechters de wet juist hebben toegepast.
De zaak komt voort uit een spectaculair vonnis uit 2021 dat Shell verplichtte om zijn totale uitstoot met 45 procent te terugbrengen — inclusief de uitstoot van klanten (zogeheten scope‑3‑emissies). Dat arrest was een eerste in Europa waarin een rechtbank stelde dat ook bedrijven een zorgplicht hebben in het klimaatdossier, niet alleen staten. Het opleggen van zo’n verplichting gaf aanleiding tot een keten van vergelijkbare procedures door ngo’s en activisten tegen grote bedrijven.
Intussen hebben Duitse rechters in een aantal zaken een andere koers gekozen. De Duitse ngo Deutsche Umwelthilfe eiste onder meer dat BMW en Mercedes al in 2030 zouden stoppen met de verkoop van verbrandingsmotoren, maar hoven, inclusief het Federale Gerechtshof in Karlsruhe, wezen die eis af. Zij oordeelden dat het weinig effectief zou zijn een paar fabrikanten alleen te verplichten en dat zulke keuzes primair aan de politiek toekomen. Advocaat Roda Verheyen noemde het Nederlandse Shell‑vonnis in Der Spiegel “de gouden standaard” en “baanbrekend”, maar Duitse uitspraken worden nu door Shell aangehaald om te benadrukken dat rechters geen individuele bedrijven onevenredige lasten moeten opleggen.
In 2024 draaide het gerechtshof in Nederland het oorspronkelijke vonnis deels terug: Shell heeft mogelijk een zorgplicht, maar het is volgens dat hof niet aan rechters om een concreet percentage uitstootreductie op te leggen aan één bedrijf. De Hoge Raad krijgt nu het definitieve woord. Milieudefensie zal pleiten dat verregaande emissiereducties urgenter zijn geworden; Shell waarschuwt dat rechterlijke ingrepen investeringen in de energietransitie ondermijnen en bedrijven in een nadelige positie zetten ten opzichte van buitenlandse concurrenten.
Verder opvallend: Donald Pols, ooit directeur van Milieudefensie en mede-initiant van de zaak, stapte recent over naar Tata Steel om van binnenuit verduurzaming te bevorderen. Ondernemersorganisaties hebben eerder gewaarschuwd dat juridische verdragen de noodzakelijke zekerheid voor grote investeringen kunnen verstoren. De Hoge Raad moet nu de grens bepalen tussen rechterlijke activatie en politieke verantwoordelijkheid.