Petrus Broes, een peinzende christen

In dit artikel:

De Amsterdamse predikant Petrus Broes (1726–1797) geldt als auteur van de meditatiebundel De Peinzende Kristen, die in de loop van de 18e en 19e eeuw meerdere drukken beleefde. Als leerling aan het Athenaeum Illustre trad hij al op jonge leeftijd naar voren: op 31 maart 1741 hield de veertienjarige Broes in het koor van de Nieuwe Kerk een Latijnse oratie over de stoïcijn Epictetus, een tekst die in druk verscheen. Later studeerde hij theologie in Leiden en diende hij van 1770 tot zijn overlijden als predikant in Amsterdam, waar zijn prediking drukbezocht en geliefd was.

Broes’ literaire werk bestaat grotendeels uit stichtelijke overdenkingen die direct inspelen op vragen en emoties uit zijn gemeente. Onderwerpen variëren van de dood en vertrouwen in God tot actuele gebeurtenissen als overstromingen, en zijn stijl raakte bij gevoelige lezers vaak aan het hart — aspecten die hem in zekere zin een voorloper van romantische gevoeligheid maken. Waar hij als jongeman nog lof zong op een filosofische benadering van waarheid en rechtvaardigheid, ontwikkelde hij zich in zijn predikantschap naar een nadrukkelijker bijbelse visie: de Schrift werd voor hem de beslissende bron van waarheid en gerechtigheid.

De bundel vond ruime aftrek binnen orthodox-gereformeerde kringen; volgens bronnen verscheen zij in meerdere drukken (formaliter tot de negende druk). Johannes Hazeu Czn. maakte rond 1799–1800 berijmingen van Broes’ teksten en Dirk van der Reyden voorzag die later van melodieën, zodat de stichtelijke gezangen naast de psalmen gezongen konden worden. Hoewel een latere voorrede uit 1894 de blijvende waarde van De Peinzende Kristen benadrukte, is de bundel in de 20e en 21e eeuw grotendeels in vergetelheid geraakt — net als veel soortgelijke meditatie-uitgaven uit die tijd, die hun publiek verloren door veranderende liturgische voorkeuren en culturele verhoudingen.