'Performance' als kunstvorm is hip: wat is het, en waarom is het zo populair?

In dit artikel:

Performancekunst heeft zich in korte tijd in Nederland stevig genesteld: naast traditionele podiumkunsten werken steeds meer makers uit dans, beeldende kunst, theater en scenografie als performers. De vorm heeft wortels in vroege avant-gardebewegingen (futurisme, dadaïsme) en kreeg in de jaren zestig en zeventig een nieuwe impuls via Fluxus-happenings en body art; iconen als Marina Abramović en Joseph Beuys hielpen de contouren van de discipline te bepalen. Deze maand zijn er twee belangrijke Nederlandse podia voor performance: het Utrechtse Mime- en Performancefestival ZÉRO en het internationale Feeling Curious? in Rotterdam; museum De Pont in Tilburg toont bovendien een livewerk van Tino Sehgal (This youiiyou, 2023).

Wat precies onder “performance” valt, blijft lastig vast te pinnen. Onder de noemer scharen makers en jury’s een breed palet: installaties in musea, interactieve happenings in de openbare ruimte, persoonlijke theater-solo’s, sociale experimenten en dansvoorstellingen met performatieve inslag. Dat brede spectrum leidt tot constante discussie over criteria en genregrenzen — iets wat juryvoorzitter Berith Danse omschrijft als een kunstvorm die “altijd een experiment” is en zich moeilijk in hokjes laat duwen.

Ook in het onderwijs manifesteert die ongrijpbaarheid zich. Sinds 2000 biedt de Toneelacademie Maastricht naast reguliere acteer- en regieopleidingen ook een theatraal performancetraject; de opleiding, waar Giovanni Brand sinds kort opleidingscoördinator is, benadrukt juist de vrijheid van studenten om eigen invullingen te zoeken. Eén uitgangspunt geldt bijna altijd: de maker is op enige manier zelf aanwezig in het werk, al is dat soms alleen via een voice-over. Lizzy Timmers, de allereerste afgestudeerde als theatraal performer (2003), speelde een belangrijke rol bij het vormgeven van die opleiding en zag de nieuwe richting als reactie op veranderingen in het theaterlandschap — de opkomst van postdramatisch werk en interdisciplinaire praktijken.

Praktijkvoorbeelden illustreren de variatie en het publiekseffect van performance. Lisa Schamlé (afgestudeerd 2015) verweeft fotografie met live-aanwezigheid; in haar performance Me, a Depiction (die zaterdag op ZÉRO staat) ligt ze in een zilverkleurig badpak op een spiegelend object terwijl het publiek vrij rondloopt. De wisselwerking tussen haar blik en die van bezoekers blijkt geladen: zolang ze naar zichzelf kijkt, is het publiek voyeuristisch; wanneer ze de blik loslaat en via de spiegel naar mensen kijkt, voelen toeschouwers zich betrapt of kwetsbaar — soms tot tranen toe. Voor Schamlé is juist die confrontatie met publiek de kracht van performance: het maakt toeschouwers mede-onderdeel van het kunstwerk.

Het collectief R3LN4CHT van Didi Kreike (afgestudeerd 2018) brengt queer nachtleven en kunst samen; hun Enforcements, eerder te zien op festivals als Down The Rabbit Hole, wordt op ZÉRO als een drie uur durende happening in een theatercontext gebracht. Duur en open einde spelen een grote rol: in veel performances vervagen begin en eind en loopt kunst naadloos over in feest of publieke handeling, een bewuste breuk met de traditionele theaterstructuur.

Sommige makers verzetten zich tegen het performance-label, ook al gebruiken zij overlappende middelen. Choreograaf Jan Martens opent Feeling Curious? met The Dog Days Are Over 2.0, een fysiek extreem en uitputtend dansstuk waarin onvolkomenheid en transformatie centraal staan. Martens erkent inspiratie uit de performancetraditie — denk aan uitputting en herhaling bij Abramović — maar wil vooral de grenzen van wat onder dans wordt verstaan, verder oprekken.

De toenemende populariteit van performance lijkt samen te hangen met veranderende publiekswensen en bredere maatschappelijke verschuivingen: publiek zoekt meer participatie en directe ervaring, kunstenaars willen af van starre categorisering. Voor veel betrokkenen is performance juist aantrekkelijk omdat het grenzen doorbreekt — tussen disciplines, tussen performer en toeschouwer, en tussen kunst en alledaagse realiteit — en daardoor ruimtes opent voor nieuwe manieren van vertellen en beleven.