Penisplanten: al anderhalve eeuw publiekstrekkers

In dit artikel:

De Hortus botanicus Leiden beheert een plantencollectie die ruim vier eeuwen geleden werd gestart en inmiddels meer dan 17.000 planten telt. De nieuwste prefect en haar collega’s zetten kunstmatige bestuiving en samenwerking met andere botanische tuinen in om kwetsbare soorten voor uitsterven te behoeden.

Een belangrijk voorbeeld is de reuzenaronskelk (Amorphophallus), waarvan meer dan tweehonderd soorten bestaan. De planten groeien uit een ondergrondse knol en vormen soms bloeiwijzen van meer dan 2,5 meter hoog. De vrouwelijke bloemen zijn slechts één dag vruchtbaar en verschijnen vóór de mannelijke bloemen. Met hun sterke geur lokken de planten aasvliegen en -kevers, die het stuifmeel verspreiden.

De geur ontstaat doordat de bloeikolf zichzelf sterk opwarmt. Via thermogenese kan de temperatuur tijdens de bloei tientallen graden stijgen, waardoor geurstoffen snel verdampen en bestuivers van ver aantrekken. In Leiden bloeide in 1857 voor het eerst een reuzenaronskelk; sinds 1888 is er ook de beroemde, grootste soort A. titanum te zien. De Hortus behoort tot de weinige Europese tuinen waar ook A. konjac en A. decus-silvae worden gehouden, wat tijdens de korte bloei veel bezoekers trekt.

Omdat de planten in collecties zelden gelijktijdig bloeien, wordt stuifmeel verzameld en ingevroren bij Naturalis. Wanneer elders een exemplaar bloeit, kan het per post worden verzonden en handmatig op de vrouwelijke bloemen worden aangebracht. Succesvolle bestuiving levert bessen en zaden op; in het wild verspreiden neushoornvogels die zaden.

Ontbossing bedreigt zowel reuzenaronskelken als hun bestuivers. Van A. decus-silvae zijn nog maar weinig wilde exemplaren over, terwijl ongeveer een kwart van de gekweekte A. titanum genetisch identiek is. Daarom werken botanische tuinen aan zaaduitwisseling en een stamboek, zodat inteelt wordt beperkt en bedreigde soorten opnieuw kunnen worden opgekweekt.